მერაბ მამარდაშვილი – უცნობი, ან სხვა

0
468

სხვას, ან უცნობს ვუწოდებთ იმას, რაც არასდროსაა ის, რასაც ვფიქრობთ. ის, რაც ყოველთვის სხვაა და ჩვენი წარმოდგენებისგან განსხვავდება, არის უცნობი. მართალია, სიტყვაში „უცნობი“ ჩადებულია სხვა, მამაკაცური თუ ზრდასრული მნიშვნელობა. ადამიანი, ცხოველისგან განსხვავებით, არის არსება, რომელიც დაკავშირებულია უცნობთან ან ძიებასთან, უცნობი მიმართულებით მოძრაობასთან.

ცხოველისთვის ასეთი რამ არ არსებობს. მხოლოდ ადამიანისთვის არსებობს უცნობი. თან იმიტომ, რომ ადამიანს იმთავითვე არავითარი საზომი არ ეძლევა. არ არსებობს არავითარი საზომი, რომლის მიხედვითაც განვსაზღვრავდით, რომ, აი, ეს არის ადამიანი. ადამიანი საკუთარ თავს აღმოაჩენს განუზომლისკენ მოძრაობაში და, შესაბამისად, მხოლოდ ამგვარი მოძრაობის პროდუქტებია ესა თუ ის სამყაროები, რომლებიც მუდამ იცვლება.

ადამიანში ყველაზე ლამაზი სანახაობაა, როდესაც იგი იმ ზღვრამდე მიდის, რისი შესაძლებლობაც აქვს ზოგადად ადამიანს. რადგანაც საზღვარი თავიდანვე უცნობია, საკუთარი თავი რისკის წინაშე უნდა დააყენო და იარო. ამიტომაც „ღვთაებრივ კომედიაში“ ოდისევსი (ჩვენს ცნობიერებაში, უფრო სწორად, ჩვენი ცნობიერების სიმბოლოთა ლექსიკონში ოდისევსი ფიგურირებს, როგორც ადამიანი, რომელიც შეპყრობილი იყო, ერთ ადგილას ვერ ისვენებდა და ყოველთვის უნდოდა ენახა ის, რაც არასდროს ენახა, რაც უცნობი იყო)

დანტეს წინაშე (რომელსაც ვერგილიუსი ახლავს) ცეცხლის ღრუბელში ჩნდება (ყურადღება მიაქციეთ, მატერიის თვალსაზრისით, როგორ იგება ჩვენი ცნობიერება, ანუ ის, რისი თქმაც გვინდა. სიტყვები არ გვაქვს, მაგრამ გვაქვს სახე – ცეცხლი. ცეცხლს ხომ არ აქვს კონკრეტული მოცულობა, ხომ ვერ იტყვით, რომ ცეცხლს გარკვეული ადგილი, მოცულობა უკავია, – მას მოძრავი მოცულობა უჭირავს. ცეცხლის ალს არ აქვს მატერია. როგორია ცეცხლის ალის სუბსტანცია? აქამდე სხვა, „მეცნიერული“ სიტყვებით ვსაუბრობდი: ადამიანს არ გააჩნია წინასწარ მოცემული საზომი. ეს ფრაზა, შესაძლოა, გაურკვეველი ან ფსევდომეცნიერული ჩანდა. რატომ? შეგვიძლია სხვა სიტყვებით ვისაუბროთ; მხოლოდ, რა თქმა უნდა, როცა ცეცხლის ალს გაჩვენებთ, სურათი გასაგები ხდება, მაგრამ მნიშვნელობა ყოველთვის გასაგები არ არის. იმიტომ, რომ, ვიმეორებ, სურათი მეტისმეტად ლამაზია).

მაშასადამე, შემთხვევითი არ არის, რომ ოდისევსი, ანუ მოძრავი თუ მოუხელთებელი ადამიანური არსი, რომელიც არასდროს იღებს საბოლოო ფორმას, დანტეს წიგნიერი სულისთვის ცეცხლის სახით წარმოჩნდება. და ამ ცეცხლოვანი ღრუბლიდან ესმის ხმა (მისდამი, დანტესადმი მიმართული), რომელიც საკუთარი თავგადასავლების შესახებ ყვება, მათ შორის ისეთ თავგადასავლებსაც, რომლებიც „ოდისეაში“ არ შესულა (დანტეს კი აინტერესებს, რა ხდებოდა ამ ადამიანის ცხოვრებაში მას შემდეგ, ვინაიდან, ცხადია, ის ვერ დარჩებოდა პენელოპესთან). და ის ამბობს: „სწორედ მზის ჩასვლამდე ჰერკულესის სვეტებს მივაღწიეთ…“ – ჰერკულესის სვეტები, ამ გეოგრაფიის მიხედვით, დასავლეთითაა (ლათინურ ენაში oriente და occidente – არის ამომავალი მზის ქვეყნის და ჩამავალი მზის ქვეყნის ალიტერაცია; არის მასში გარკვეული ხატოვნება, ეს მხოლოდ გეოგრაფია, მხოლოდ ქვეყნის მხარე როდია). გაგების მთელი ჩვენი ხელოვნება სინამდვილეში, ისევ ვაწყვეტინებ საკუთარ თავს, ცნობის ხელოვნებაა.

აი, ვთქვი: სწორედ მზის ჩასვლამდე. ისევ ჩვენი შესაძლებლობების ან სიმბოლოების მოცემული ნაკრებით ვსაუბრობთ. გახსოვთ: მზის ჩასვლამდე მხატვარი მიდიოდა მთებში და მთებს შორის ნაპრალებში კრთებოდა ტბა. სანამ გამოკრთებოდა ხოლმე, შეიძლებოდა მისი დახატვა. მაგრამ მზე ჩავიდა და ხატვა შეუძლებელი გახდა. ახლა სრულიად სხვა მაგალითს მოვიხმობ, არცერთი მათგანი არ არის მეორის ციტირება. ოდისევსი ამბობს: „ნუთუ ჩვენი გრძნობების სიფხიზლის ამ უმნიშვნელო ნაპრალს მიღმა, რომელიც შემოგვრჩა, ვერასდროს გავალთ და ვერ დავინახავთ მიწას, რომელზეც ხორციელს არასდროს დაუდგამს ფეხი“. ანუ რაღაცას ვერ დავინახავთ პირველი შეხედვით.

აი, არსებობს რაღაც უცნობი, რასაც პირველივე დანახვისას ვხედავთ. ეს არის არა რაღაც აღმოჩენა, არამედ რაღაც ინდივიდუალური, რომელიც მხოლოდ ამ პირველ დანახვაში არსებობს და რასაც, საზოგადოდ, ცოდნის გზით ვერ მოვიპოვებთ. ეს, დაახლოებით, სახის გახსენებას ჰგავს. რით ხასიათდება სახის გახსენება? (ახლა გვარებზე არ ვსაუბრობ, ეს ლიტერატურის კლასიკური პრობლემაა; მაგალითად, ჩეხოვის მოთხრობაში „ცხენური გვარი“). სახე იმის კლასიკური მაგალითია, რისი ცოდნაც შეუძლებელია. ამ ცოდნის შეუძლებლობის სიმპტომი სახის გახსენების მძიმე შრომაა.

საქმე ისაა, რომ სახეს ვერ მივიღებთ იქედან, რაც ვიცით, არავითარი მონაცემის გზით არ შეიძლება სახის მიღება. სახის გამოყვანა შეუძლებელია, ვინაიდან მონაცემებსა და ამ მონაცემთა სახეს შორის უსასრულობაა. (დაახლოებით ისე, როგორც მათემატიკაში. უსასრულობამდე მისვლისას, მცირედი ნაწილიც კი უსასრულოა. სხვაობა უსასრულოა). სახე არის ისეთი რამ, რისი გამოყვანაც მასზე მონაცემების საშუალებით შეუძლებელია. მაგრამ, როცა ის არსებობს, ის არის ის. ეს უეჭველად ასეა. მას არ ჭირდება არც დასაბუთება, არც განმარტება, რომელიც მის მიღმა იქნებოდა.

ის არც მის მიღმა არსებული ფაქტების მოხმობას მოითხოვს, რომელთა (ამ ფაქტების) სახის მიღმა არსებული ჯაჭვითაც თანდათანობით, უწყვეტი გზით მივიდოდით სახემდე. თვითონ სახე მისკენ მიმავალი ნებისმიერი გზისგან განყენებულია. როდესაც ის არსებობს, არავითარი კითხვა არ ჩნდება. როდესაც ის არ არსებობს, მონაცემებიდან მისი გამოყვანა შეუძლებელია. სახის ეს მეტაფორა დაუკავშირეთ იმას, რასაც ადრე და შემდეგშიც ინდივიდს ვუწოდებდი და ვუწოდებ (ვთქვათ, ზღვის წყალი არის ინდივიდი, იმ გაგებით, რომ თვით წყლის ელემენტებიდან მისი გამოყვანა შეუძლებელია. მე ცოცხალ და მკვდარ წყალს შორის შედარება მოვიხმე: ორივეს ქიმიური ანალიზი ერთსა და იმავე შედეგს იძლევა, მაგრამ ისინი განსხვავებული რამეა).

ახლა უცნობის საკითხი განვიხილოთ. მაშასადამე, უცნობი, ან სხვა, – არის ის, რისი პოზიტიურად გადაწყვეტაც შეუძლებელია. მაგალითად, შემიძლია მივუთითო გარკვეულ ფაქტზე. ფაქტი პოზიტიურობაზე მიუთითებს. მაგრამ უკვე ვიცით, რომ იმ წერტილში, რომელზეც ვსაუბრობდით, ფაქტები ვერ აღწევს.

მაშასადამე, პოზიტიურობა ჩვენი აზროვნებისთვის ან აზრისთვის, ჩვენი ცნობიერებისთვის არასაკმარისია. ამ გასაოცრად რთულ საკითხთან დაკავშირებული კიდევ ერთი მაგალითი: ფსიქოანალიზში არსებობს კლასიკური პრობლემა, ე.წ. პირველადი ეროტიკული სცენის, ან პირველი ცდუნების საკითხი. ბავშვი მისი ცდუნების ფაქტის წინაშე აღმოჩნდება, რომლის მნიშვნელობაც, ბუნებრივია, მისთვის გაუგებარია; ან ის, ვთქვათ, მშობლების სექსუალური სცენის უნებლიე თვითმხილველი ხდება (სხვათა შორის, აუცილებელი არ არის, რომ ეს სცენა ემპირიულად მოხდეს, საკმარისია, ეს სცენა წარმოსახვაშიც განხორციელდეს). ეს არის ის, რისი ცოდნაც შეუძლებელია.

დავუშვათ, ბავშვი ხედავს სცენას და უფროსები მას განმარტებას სთავაზობენ; მას პოზიტიურ ცოდნას აძლევენ ამ საგნის შესახებ, რომელიც საკუთარი თვალით იხილა. პრინციპში, მას არ შეუძლია ამის გაგება. მის ცნობიერებამდე ეს ვერ მიაღწევს. სწორედ ეს არის ის წერტილი, რომელიც დახურულია იმგვარი საგნებისთვის, რომლებიც გარედან შემოდიან. თითქოსდა, არაფერია… აიღე და ერთი თავიდან მეორეს გადაეცი ცოდნა ფაქტობრივად უკვე ნანახი სცენის შესახებ. არა, ეს სცენა ბავშვისთვის გასაგები მნიშვნელობების სფეროს მიღმაა, ყველაზე მთავარი კი მნიშვნელობების მუშაობაა და მას არ შეუძლია ამის გაგება. ამავე დროს, ეს ვერგაგება გამოწვეულია იმით, რომ ამ აქტის გაგება საკუთარი წარმომავლობის გაგებასაც ნიშნავს. ხომ ასეა? გაგება, ყველაფერთან ერთად, სამყაროში ამგვარ მოვლენებთან საკუთარი დაბადების, ქვეყნად მოვლენის ასოცირებას გულისხმობს.

ხომ ცხადია, რომ მე, როგორც ბავშვი, რომელიც ამ საკითხით ვინტერესდები, შეუძლებელია, ამ აქტის ნაყოფი ვიყო. აშკარა კედელია, მასში ვერავითარი პოზიტიური ცოდნა ვერ შეაღწევს. მისი გადაცემა შეუძლებელია. ესეც იმის ერთი მაგალითია, რისი ცოდნაც შეუძლებელია. ოღონდ, ვიმეორებ, არა იმ გაგებით, რომ დღეს არ ვიცი და ხვალ გავიგებ. ის, რასაც ბავშვი შემდგომში გაიგებს, სულ სხვა რამ იქნება, რადგანაც ის ვერგაგება, რომელიც მაშინ მოხდა, როდესაც ამ აქტს ადევნებდა თვალს ან მის წარმოსახვაში თამაშდებოდა, სულ სხვა იყო. მას ვერც შემდგომში მიღებული ცოდნა გააბათილებს. მომავალში ეს, შეიძლება, სრულიად პათოგენური მოვლენების დასაბამად იქცეს, რომლებიც გათამაშდება და თავისი, უფროსისთვის შესაბამისი საქციელის ბავშვისთვის სწავლების პოზიტიური გაკვეთილებისგან სრულიად დამოუკიდებელი ისტორია ექნება.

ფაქტობრივად, ჩვენი სტილისტიკის სიტყვებს ვაგროვებთ. მაგალითში, რომელიც მოვიხმე, ტერმინ „უცნობს“ ვიყენებდი და მის დასამტკიცებლად ფსიქოანალიზს მივმართე. ახლა პრუსტისეული მაგალითი ავიღოთ: აკვარიუმი, რომელშიც ხელს ყოფენ და თევზი ამოჰყავთ. მოდით, ამ ხელს თევზის თვალით შეხედეთ. თევზი, რომელიც მისი უსასრულო სამყაროდან ხელს უყურებს, რომელიც მას აკვარიუმიდან იღებს; სამყაროდან, რომელშიც ხელი მეტეორივით იჭრება, სრულიად მიუწვდომელია თევზის სამყაროსთვის, – ასეთი თევზის თვალები იმ ბავშვის თვალებს ჰგავს, რომელიც მოულოდნელად სქესობრივ აქტს შეესწრება.

აი, რა უნდა შევადაროთ ერთმანეთს (ვინაიდან ისევ სამყაროების, სამყაროთა შორის შეღწევის ან შეუღწევლობის პრობლემა წამოიჭრება): რა აღწევს წერტილში და რა ვერ აღწევს მასში. წინასწარ შეგვიძლია საკუთარ თავს ვუთხრათ, რომ წერტილში მხოლოდ ის აღწევს, რაც იმ მოძრაობის ტალღაზე ივლის, რომელშიც არის „მე“. ახლა სხვაგვარად შემიძლია ვისაუბრო იმ სირთულეზე, რომელიც სიტყვა „უცნობთანაა“ დაკავშირებული. იმას, რასაც, პრუსტის კვალად, „უცნობი“ ვუწოდე, იმავდროულად სინამდვილე ეწოდება – რაღაც, რაც სინამდვილეში არსებობს, მაგრამ მას ვერასდროს ვერავითარ კონკრეტულ თვისებას ვერ მივანიჭებთ.

ბოლოს გეუბნებოდით: რეალურია ის, რასაც ვერ ვხედავთ და რისიც უნდა გვწამდეს. მაშასადამე, რეალურია რაღაც ისეთი, რომელიც ჩვენი რწმენის გარეშე არ არსებობს. ის, რაც არ არსებობს. ჩვენი რწმენის ძალით განაგრძობს არსებობას. ის, რაც არსებობს, ჩვენს რწმენას არ საჭიროებს – ეს უკვე ფილოსოფიური ენაა, ის ასეა აგებული, ფილოსოფოსები ამ ენაზე საუბრობენ. მას თავისი გრამატიკა აქვს. ეს არის გონების მეტისმეტად უჩვეულო ახირება.

ყურადღება მიაქციეთ: რაღაც, რაც ჩემს რწმენას არ საჭიროებს, – მაგალითად, ეგოს რწმენა შეუძლებელია. ამ მდგომარეობას და ამ მდგომარეობის გაგებას, უბრალოდ, აზრი არა აქვს. ჩვენ ხომ გააზრებულ ენას ვქმნით, რომელშიც სიტყვებს ჩვენგან დამოუკიდებელი აზრობრივი ძალა აქვთ. ჩვენ არ შეგვიძლია, რომ ისინი თავისუფლად განვაგოთ. ჩვენი ცნობიერი ცხოვრების ენაც ან ცნობიერების ტექსტიც (იმ მნიშვნელობით, რომელიც არც თუ ისე ნათლად განვმარტე და სულ დასაწყისში ვახსენე) ასეა აგებული. თუკი მასში სიტყვა „რწმენა“ არის, ესე იგი გვწამს მხოლოდ იმის, რაც ჩვენი რწმენის გარეშე არ არსებობს. და ისევ: რაღაც ჩვენს გარეშე არ არსებობს. სხვა სიტყვებით ვამბობდი: წერტილი, რომელსაც მხოლოდ მე თვითონ ვამოძრავებ. პრუსტი აღნიშნავს: ის, რაც ვიცი, მე არ მეკუთვნის, მე მეკუთვნის მხოლოდ ის, რაც ჩემგან ამოიზარდა. და ეს არის ერთადერთი გზა რეალობისკენ, რომელიც ყოველთვის სხვაგვარია.

რას ნიშნავს „რეალობა ყოველთვის სხვაგვარია“? ის არასდროსაა უწყვეტი და ჩვენი მოლოდინების თუ შესაძლებლობების ნაბიჯ-ნაბიჯ გაგრძელება. ვთქვათ, არსებობს ასეთი დრამატული ფრაზა – მას უნდა ჩავუკვირდეთ, რადგანაც ის ადამიანმა განიცადა, შეეცადა, გადმოეცა ეს განცდა, მაგრამ ვინაიდან ეს განცდა ჩაწერილია, მისთვის განწყობა რთულია. ჩვენი გმირი წარმოიდგენს, როგორ იქნებოდა ალბერტინას გარეშე, რომელიც უყვარს, რომელიც მოიტაცა და თავისთან ჰყავს, – რა მოხდებოდა, ალბერტინას რომ მიეტოვებინა? ამ მოვლენის წარმოდგენის მცდელობისას (ალბერტინა რომ წასულიყო მისგან), ის შესაძლებლობის სახით უშვებს ამ მოვლენას. შესაძლებლობა კი არ არის რეალობა. ახლა განვმარტავ, რას ნიშნავს ეს.

ადამიანი, რომელსაც გვერდით ალბერტინა ჰყავს, წარმოიდგენს, რომ ის არ არსებობს. და ამას რეალობასთან არავითარი საერთო არ აქვს, რადგანაც ადამიანი, რომელსაც გვერდით ალბერტინა ჰყავს, ამ სიტუაციის წარმოდგენას ცდილობს. ჩვენი წარმოსახვა ისეა მოწყობილი, რომ წარმოსახვის გაგრძელების გზით, ჯერ ერთ ნაბიჯს ვდგამთ წარმოსახვაში, მერე კიდევ ერთ ნაბიჯს ვდგამთ მოჩვენებით წარმოსახვაში, და ხან ერთი შესაძლებლობა წარმოგვიდგება, ხან – სხვა და ა.შ.

ჩვენ წარმოვიდგენთ, წარმოვისახავთ, როგორ მოიქცეოდა ალბერტინა ასეთ ვითარებაში, მაგრამ ამ დროს სულაც არ ვართ ისინი, ვინც შეეჯახებიან რეალობას თუ ალბერტინა წავა. მარსელი, რომელსაც გვერდით ალბერტინა ჰყავდა, მზად იყო მასთან განშორებისთვის. მოგეხსენებათ, რომ, თუკი გვყავს ქალი, იოლად შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რომ ის ჩვენს გვერდით არ არის. ზოგჯერ, მის გვერდით გვწყინდება კიდეც, ხოლო ხშირად საყვარელი ადამიანის გვერდით ყოფნა ბევრი რამის გაკეთებაში ხელს გვიშლის. და ამ რაღაცეებზე ფიქრისას, წარმოვიდგენთ, რომ საყვარელი ადამიანი რომ არ გვყოლოდა, ამ საგნებით დავტკბებოდით. „…მაგრამ, – აღნიშნავს პრუსტი, – ჩვენ არასდროს ვიცით, რას გვეუბნება გული“. თუკი ასეთი რამ მართლაც მოხდება, ის სრულიად განსხვავებული იქნება იმისგან, რაც წარმოგვედგინა.

აი, ეს ფაქიზი განსხვავება უნდა შევნიშნოთ. მისი მოხელთება რთულია. პრუსტი გამუდმებით იმეორებს: „…და ყველაფერს, რაც წარმომედგინა, არავითარი საერთო არ ჰქონია იმასთან, რაც მოახლე ფრანსუაზას სიტყვებში ვიგრძენი“ (მოახლემ უთხრა მარსელს, რომ მადმუაზელ ალბერტინა წავიდა). და ამ სიტყვებს, რაც ათასჯერ გათამაშდა მის წარმოსახვაში, – რა მოხდება, ის რომ არ იყოს, – ამ ყველაფერს, რაც წარმოსახვაში და შესაძლებლობებში დაუშვა, არავითარი საერთო არ ჰქონია ამასთან. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ჩვენ ვერასდროს მივალთ რეალობამდე, რომელიც ყოველთვის სხვაგვარია, რასაც ჩვენს ლოგიკურ შესაძლებლობებთან არავითარი საერთო არ აქვს.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი