მერაბ მამარდაშვილი:,,მნიშვნელობა არ აქვს, პრინცი ხარ თუ მათხოვარი, – ვერავინ გაგათავისუფლებს სურვილის, ტანჯვის, სიყვარულისა და სიძულვილის აუცილებლობისგან”

0
967

მომაკვდინებელი დაავადება შეიძლება იყოს ზოგიერთი თვითმოქმედი სოციალური მექანიზმების შესახებ წარმოდგენა ან ცოდნა (იმისგან განსხვავებით, რასაც მხოლოდ თვითონ აკეთებ – შეიმეცნებ თუ კვდები). მაგალითად, ისტორია, ისტორიის მექანიზმი – მომაკვდინებელი დაავადებაა.

ჩვენ ხომ ვუშვებთ, რომ არსებობს ისტორიის ერთგვარი მექანიზმი, რომელიც თავისთავად მოძრაობს და გარკვეულ პროცესებს აძლევს დასაბამს. ჩვენ არ გაგვიკეთებია, მაგრამ იქ ხდება, ვინაიდან ჩვენს გვერდით სხვებიც შრომობენ, მათაც შეაქვთ თავიანთი წვლილი. და ეს ყველაფერი მიიწევს სადღაც, ჩვენთვის უხილავ შორეთში ბრუნავს ისტორიის მქნევარა. ან ბორბალი, რატომღაც, რაღაც განგების ძალით და ადამიანისთვის სასარგებლოდ მოძრაობს, თუმცა, ვინ თქვა, ვინ დაადასტურა, რომ ამგვარი ბორბალი ადამიანის საკეთილდღეოდ მოძრაობს? – გაურკვეველია.

ზოგჯერ ისტორიის ამ ბორბალს ისტორიის მექანიზმს, პროგრესს უწოდებენ, ბევრ სახელს არქმევენ და ესეც მომაკვდინებელი დაავადებაა. მაშასადამე, ეს არის მექანიზმი, რომელიც თავისთავად მოქმედებს. ჩემი გარკვეული დამოკიდებულება, ჩემი წვლილი რაღაც ნაწილაკია და იქ ყველაფერი ჯამდება. მაგრამ სუმირება ხომ არ ხდება. სწორედ ახლახანს დავრწმუნდით, რომ ცოდნის სუმირება არ არსებობს. იმას, რასაც სენ-ლუ ხედავს, ვერ დავუმატებთ მარსელის ცოდნას (მეცნიერებაში მიღებულია, რომ, ვთქვათ, ერთმა სწავლულმა დადო აგური, მეორემ კიდევ ერთი აგური და ასე აკუმულირდება ცოდნა. სინამდვილეში კი ასე არ არის. ეს სხვადასხვა ცოდნაა).

მაშასადამე, ჩვენ მიერ მოდელად აღებულ სიტუაციაში, ანუ სიტუაციაში, რომელსაც ვამუშავებთ, დანაწევრებულ მატერიას, დანაწევრებულ და დისკრეტულ, არაერთგვაროვან მატერიას ვხვდებით, სადაც შეუძლებელია ურთიერთშეკრება ან ურთიერთდამატება. აი, ახლა მეცნიერულ სიტყვებს ვიყენებ, აბსტრაქტულს, მაგრამ წინამავალი მაგალითები ამის უფლებას მაძლევს; მეორე მხრივ, ახლა უკვე გესმით, რომ, როდესაც ადამიანები ასეთი აბსტრაქტული სიტყვებით საუბრობენ, მათ მხედველობაში საკმაოდ კონკრეტული და ცხოვრებისეული საგნები აქვთ, მათ შორის ისეთებიც, როდესაც მე მომაკვდინებელ დაავადებაზე საუბრისას, მაგალითის სახით, სოციალური მექანიზმების შესახებ წარმოდგენები მოვიხმე. ვინაიდან ვიცი, რომ სოციალური მექანიზმი ასეა მოწყობილი და ამას შემიძლია დავეყრდნო. პირადი კი (ანუ ის, რაც საკუთარი ჩრდილიდან, საკუთარი ვერგაგებიდან მომდინარეობს), არ შეიძლება გადავდოთ ხვალისთვის.

ჩვენ უკვე ვიცით ეს კანონი. ამ წერტილს ნათელს ფენს წმინდა იოანეს სხივი. მოდით, ასე ვთქვათ: ეს წერტილი გამონათდა და მისი ხვალინდელი დღისთვის გადადება არ შეიძლება. სამყარო შეუქცევადია და რასაც დღეს ვერ მოვიპოვებთ, ვერც ხვალ მივიღებთ. მეტიც, მოპოვება მხოლოდ შენ შეგიძლია. სხვას ვერ დაეყრდნობი, ვინაიდან მას შენი წყვდიადი არ აქვს, მოპოვება კი მხოლოდ საკუთარი წყვდიადიდან შეიძლება, – ყველას თავისი წყვდიადი აქვს, სხვის მხრებს ვერ დაეყრდნობი. შემიძლია ეს აზრი განვავრცო და ვთქვა, რომ არსებობს რაღაცეები, რაზეც პასუხს მე ვაგებ და არ შემიძლია, რომ ეს ყველაფერი კლასის, პარტიის, საზოგადოების ან ერის ანაბარა დავტოვო. და პირიქით, ის, რაც ერს დაემართება, თითოეული ჩვენგანის მიერ საკუთარ თავზე აღებული ვალდებულების ინტეგრალი იქნება. და ის, რაც მოხდება, ჩვენი სულების მდგომარეობის შესაბამისად, იმ წერტილის კანონზომიერების მიხედვით დალაგდება, რომელზეც ვსაუბრობდი, ვინაიდან ეს წერტილი (ახლა უკვე სხვა სიტყვას გამოვიყენებ) გათანაბრების წერტილია.

პრუსტი ასე ამბობდა: მნიშვნელობა არ აქვს, პრინცი ხარ თუ მათხოვარი, – ვერავინ გაგათავისუფლებს სურვილის, ტანჯვის, სიყვარულისა და სიძულვილის აუცილებლობისგან. ნებისმიერი ცივილიზაციის, ან ომის შემთხვევაში, ნებისმიერი ტექნიკური საშუალებების პირობებში, ყოველთვის არსებობს წერტილი, რომელშიც ადამიანები ერთმანეთს შეებმებიან და იმარჯვებს ის, ვინც გულით უფრო ძლიერია.

არსებობს წერტილი, რომელშიც ალბერტინას მიმართ ნებისმიერ ჩემს უპირატესობას (მარსელი მდიდარია, ალბერტინა – ღარიბი, ის მარსელის ხარჯზე ცხოვრობს) აზრი ეკარგება, თუკი ალბერტინას ჯიუტი ნება მოქმედებს. ასეთ დროს ყველაფერი თანაბრდება (სიტყვა „ნება“ – შინაგანი შრომის, ანუ იმის მეტაფორაა, რაც შინაგანი წყვდიადიდან, ამ შემთხვევაში ალბერტინას წყვდიადიდან ამოიზარდა). ვაგრძელებ: ომში (ანუ როდესაც არ არსებობდა ატომური ბომბი. პრუსტი სხვა მაგალითებს მოიხმობდა, მაგრამ შემიძლია ისინი შევცვალო და ატომური ბომბის შესახებ ვისაუბრო), რაც არ უნდა იყოს, როგორი პარაფერნალიებიც არ უნდა მოხდეს, ყოველთვის არსებობს წერტილი, რომელშიც „ერთი ადამიანი შეებმება მეორეს და იმარჯვებს ის, ვინც გულით ძლიერია“. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ის, რაც მოხდება, შესაბამისი იქნება.

მაგალითად, ის, რაც 1921 წელს მოხდა, ჩვენი სულების მდგომარეობის შესაბამისი იყო, დიდი კატასტროფების მიუხედავად. რაც დავთესეთ, ის მოვიმკეთ, დიდმა კატასტროფებმა ჩვენ დიდები ვერ გაგვხადა, ვერ გაგვზარდა. სხვათა შორის, პრუსტი არაერთხელ გაიმეორებს, რომ პოეტი, რომელიც დიდ მოვლენებს ადევნებს თვალს, მხოლოდ ამის გამო ვერ გახდება დიდი პოეტი.

რატომ ხდება ასე? უბრალოდ, იმიტომ, რომ არსებობს, აი, ეს წერტილი. მას პირობითად ბუნიობის წერტილი ვუწოდოთ. ეს ჩვენი ადგილის, ჩვენი ცნობიერების, ან ტოპოსის კიდევ ერთი თავისებურებაა. უკვე გითხარით, რომ ყველგან დანტესეულ სახეებს ვხვდებით. გეტყვით, რომ დანტესთან ამ ცარიელი წერტილისთვის ძალიან კარგ სიტყვათშეთანხმებას ვაწყდებით (წარმოიდგინეთ ცარიელი, მაგრამ დაძაბული წერტილი. ის ხომ დაძაბულია – მასში არაფერი აღწევს და არც იქედან გამოდის რაიმე, მაგრამ იქ არის ცნობიერება, ცნობიერების ინტენსივობა).

„ღვთაებრივ კომედიაში“ აღწერილია წარმოსახვითი მოგზაურობა და იქ არის შემობრუნების წერტილი, სადაც დანტე და ვერგილიუსი კვლავ უბრუნდებიან მიწის ზედაპირს, ოღონდ ისე, რომ დაბრუნებისას მათ თავზე სხვა ცა არის და ეს შემობრუნება ბუნიობის წერტილში ხდება: „ჩვენ შემოვბრუნდით წერტილში, სადაც მოხდა ყველანაირი სიმძიმის თანხვედრა“. აი, წარმოიდგინეთ, ერთ წერტილში თავმოყრილი მთელი დედამიწის, მთელი სამყაროს კონცენტრირება. სამყაროს ამგვარი მძიმე, ცარიელი წერტილი. ცარიელი იმიტომ, რომ მასში არ უნდა იყოს ჩვენი ცოდნა – წინასწარი ცოდნა. ფაქტობრივად, სწორედ ამ წერტილიდან აითვლება სამყაროსთან მიმართების დამყარების უნარი, ანუ ის, რასაც გრძნობების აღზრდა ვუწოდე. ეს არის სამყაროს ხედვის უნარი, რომლის თანახმადაც სამყაროს ჩვენ მიმართ არავითარი განზრახვა არ ამოძრავებს და უპირველესად ვხედავთ იმას, რაც ჩვენგან ამოიზრდება (და არა იმიტომ, რომ სამყარო გარკვეულად არის განწყობილი ჩვენს მიმართ).

ასე რომ, ამ წერტილს, სიცარიელეს, პრუსტი კიდევ ერთი სიტყვით ახასიათებს და ეს აღზრდის ანტიინფანტილიზმის თემისთვის მნიშვნელოვანია; ეს გახლავთ შეუცნობელი, ან უცხო წერტილი. პრუსტს ღრმად სწამდა, რომ ნებისმიერ ადამიანშია ხელოვანი, – არა იმ გაგებით, რომ თითოეულ ადამიანს შეუძლია ხატოს და ა.შ. არა, მას მხედველობაში ჰქონდა შინაგანი შრომა, რომელიც ჩვენს ცხოვრებაში აუცილებელია და ყველა ამ საქმითაა დაკავებული, თუკი ის ცოცხლობს, მაგრამ, რასაკვირველია, ყველა როდი ცოცხლობს…

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი