მერაბ მამარდაშვილი:„სამყარო იმდენია, რამდენი გონება და თვალიც იღვიძებს ყოველ დილას“

0
990

მოგეხსენებათ, ბიოლოგებისთვის თითქმის შეუძლებელია სიცოცხლის არსის განსაზღვრა. საბოლოოდ, ისინი, ხშირ შემთხვევაში, ინტუიციურ განსაზღვრებას გვთავაზობენ, რომელიც, სხვათა შორის, ემთხვევა იმას, რასაც, საკუთარი სურვილის საწინააღმდეგოდ, გვთავაზობს პრუსტი. აქ იგულისხმება, რომ გარკვეულ ადგილას, ე.წ. ორგანოში, ყოველთვის შეიმჩნევა გარკვეული საგნების განსაკუთრებული, სპეციფიკური აქტივობა, ხოლო მათ მიღმა ასეთი აქტივობა არ ხდება იმის მიუხედავად, რომ ამ ორგანოს მიღმაც შეიძლება არსებობდეს იგივე საგნები. ვიმეორებ: იმ ადგილას, რომელსაც ორგანო ეწოდება, ვლინდება გარკვეული ელემენტების რაღაც განსაკუთრებული ტიპის აქტივობა, ხოლო იგივე ელემენტები ამ აქტივობის მიღმა არ ავლენენ თავს.

პირველ შემთხვევაში ამას სიცოცხლე ეწოდება, ხოლო ადგილს – ორგანო. მეორე შემთხვევაში კი – არა. ასე რომ, ის, რასაც ცნობიერება ვუწოდე, არის ადგილი, სადაც გარკვეული აქტივობა ვლინდება. ეს აქტივობა ამ ადგილის – ცნობიერების, მიღმა არ ვლინდება. ვთქვათ, ამ ადგილის გარეშე არსებობს სიტყვები. თუკი ისინი ამ ადგილის მიღმა არსებობენ, მაშინ, უბრალოდ, სიტყვებად რჩებიან.

და აი, პრუსტის მთელი რომანი განსაკუთრებული ტიპის გამოცდილებაა, ცნობიერების გამოცდილებაა, სრულიად გამორჩეული ტიპის აქტივობის გამოცდილებაა. აქ სიტყვებიც ძალიან ორაზროვანია. ვთქვათ, ვამბობთ: ცნობიერების გამოცდილება. მაგალითად, სიყვარულის გამოცდილება, სიძულვილის გამოცდილება, საზოგადოების გამოცდილება, ომის გამოცდილება და ა.შ. და ამ ყველაფერში მონაწილეობს ცნობიერება. მე კი ამ შემთხვევაში მხედველობაში მაქვს ცნობიერების გამოცდილება, სადაც ცნობიერება რაღაც სრულიად ცალკე მდგომი რამაა. აქ იგულისხმება არა გაცნობიერებული შინაარსი და საგნები (ჩვენ ხომ ცნობიერების საშუალებით შევიმეცნებთ; შევიმეცნებთ ომს, სიყვარულს, სიძულვილს, სურვილებს და ა.შ.), არამედ გამორჩეული, ცალკე მდგომი ცნობიერებისმიერი მოვლენები და ჩვენც, ჩვენი მხრივ, შეგვიძლია, რომ ცნობიერება, შევიგრძნოთ როგორც ცალკე მდგომი.

ამ მოულოდნელი ბიოლოგიური ციტატის საშუალებით ჩვენი წინა საუბრის თემის შეხსენების შემდეგ გავაგრძელებ აზრს. ჩვენ ვამბობდით, რომ არსებობს რაღაც წერტილი (რომელსაც სინგულარული ვუწოდე), რომელსაც თავისი, ძალიან უცნაური კანონები აქვს. ფაქტობრივად, ამ წერტილისთვის ახალი სიტყვის – „ადგილის“ – მოძებნით და ამ ადგილას განსაკუთრებული, მხოლოდ აქ, ამ ადგილას მიმდინარე აქტივობის მოთავსებით, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამ წერტილში ან ამ ადგილში ვერაფერი აღწევს და ვერც იქიდან გამოდის რაიმე.

აი, ასეთია ჩვენი ცნობიერების ამგვარი უცნაური წერტილი თუ ადგილი. მაშასადამე, ცნობიერება არის ის, რაც ჩვენს ცხოვრებას ემთხვევა (რაშიც თავს ცოცხალ არსებებად ვთვლით), – მასში ვერაფერი აღწევს და მისგანაც არაფერი გამოდის გარეთ. ვერ აღწევს, ვინაიდან, როგორც ვიცით, იქ ცოდნის გადაცემა შეუძლებელია და ცნობიერება უკავშირდება იმას, რისი ცოდნაც, საერთოდ, შეუძლებელია.

ხომ შეუძლებელია, რომ სენლუმ იცოდეს, როგორია რახილი?! ხომ შეუძლებელია, რომ მას გადავცეთ ცოდნა, თუ როგორია მისი სიყვარულის ობიექტი. უკვე ვიცით, რომ ეს შეუძლებელია. ანუ ამით რა დავადგინეთ? დავადგინეთ ის, რომ ჩვენი აზროვნება ან აზრი, ვიმეორებ, აზროვნება ლოგიკურ აზროვნებასთან ასოცირდება; ამიტომაც სიტყვა „აზრს“ გამოვიყენებ, რომ კლასიფიცირება არ დავიწყოთ, რადგანაც ჩვენ ისეთ სფეროს განვიხილავთ, რომელიც, როგორც ბუდისტები იტყოდნენ, სრულიად არ ექვემდებარება კლასიფიკაციას.

მაშასადამე, იმას, რაზეც ვსაუბრობთ, ვერ ვუწოდებთ ვერც აზრს, ვერც გრძნობას, ვერც ნებას, ვერც ინსტინქტს, ვერც ინტუიციას. ახლა ხან მას „აზრი“ ვუწოდე, მაგრამ ეს არ არის აზროვნება, ჩვენეული კლასიფიკაციების გაგებით. თან გაითვალისწინეთ, რომ ნებისმიერი კლასიფიკაცია ჩვენეული კლასიფიკაციებია, ჩვენეული კატეგორიებია. მაგრამ ჩვენს თავს ყოველთვის ხდება რაღაც, რაც საკმაოდ უცნაურად და დამახინჯებულად გამოიხატება ჩვენსავე კატეგორიებში, მათ შორის აზროვნების, შეგრძნების, ცნობიერების და ა.შ. ჩვენეულ კატეგორიებში. ვუბრუნდები იმას, რაზეც ვსაუბრობდი, – მაშასადამე, ცნობიერება ანუ აზრი არ არის ისე აგებული, როგორც (ჩვენი ვარაუდით) აზროვნება. აზროვნება ხომ ისეა აგებული, რომ შეგვიძლია მივუთითოთ გარკვეულ ფაქტებზე, სახელი ვუწოდოთ მათ, მათ შორის ლოგიკური კავშირების მიხედვით დავალაგოთ, გადავცეთ სხვას, რომელსაც შეუძლია ამ მსჯელობას მიჰყვეს, თავის გონებაში აღადგინოს და ასეთი გზით ეს ცოდნა მას გადაეცემა. ცხადია, ასე სენლუ ვერაფერს შეიტყობს რახილის შესახებ, ხოლო რაღაც აბსტრაქტულად არსებული ცოდნა რახილის შესახებ ვერ მოხვდება იმ წერტილში, რომელშიც სენ-ლუ იმყოფება და რომელსაც საკუთარ აღქმის ორგანოში თავისი ცნობიერება (ან აქტივობა) აქვს. იქ ამ ცოდნის გადაცემა შეუძლებელია.

სენ-ლუს ცნობიერებიდან რაიმეს გამოსვლაც შეუძლებელია. მიზეზი ნათელია. აი, ამ წუთას სრულიად ახალი სიტყვებით ავხსენი ის, რაზეც აქამდე სხვა სიტყვებით ვსაუბრობდი; ვამბობდი კიდეც, მას [ცნობიერებას] გარეგნული ეკვივალენტი არ გააჩნია, ის უნიკალურია და ყველაფრისგან ცხადად განირჩევა, მათ შორის, სიტყვისგანაც. ჩვენ კი რაიმეს სათქმელად სიტყვები გვჭირდება! არადა, ცნობირება სიტყვებისგან განსხვავებული რამაა. შესაბამისად, სიტყვებს ვერ გამოვიყენებთ და ეს ყველაფერი სიტყვებით ვერ გამოითქმის, იმ წერტილიდან ვერ გამოაღწევს. მოკლედ, უცნაური ადგილია… ცნობიერების ის გამოცდილება, რომელზეც ვსაუბრობდი და რომლის პირისპირაც პრუსტი აღმოჩნდა, არის კიდეც ამ ფაქტის, ან ისეთი ადგილის გამოცდილება, სადაც ვერაფერი შეაღწევს და საიდანაც ვერაფერი გამოაღწევს. და ამ ადგილს, როგორც, ასე ვთქვათ, ორმაგ ვარსკვლავს, პრუსტი უთავსებს იმას, რასაც შთაბეჭდილებას უწოდებს.

შთაბეჭდილება პრუსტთან ყოველთვის ჩვენს მგრძნობელობაზე მიყენებული რაღაც დარტყმების განსაკუთრებული კატეგორიაა, რომელთა თავისებურებების წყალობით ჩვენი მგრძნობელობა გარკვეულ არამდგრად წინააღმდეგობაში მოდის, რაც საკუთარისიცოცხლის (ან რისკის) ფასად უნდა მოვაგვაროთ, ან, სულაც, – ბედისწერის ფასად. აი, რას გულისხმობს პრუსტისეული შთაბეჭდილება. ამავე დროს, შთაბეჭდილება ყოველთვის უკავშირდება იმ წერტილს ან ადგილს, რომელშიც ვერაფერი შეაღწევს და საიდანაც ვერაფერი გამოაღწევს. თითქოს, შთაბეჭდილება ვარსკვლავივით, ორმაგი ვარსკვლავივითაა გამოკიდებული, რომელთაგან ერთია ადგილი და მისი ორეულია – შთაბეჭდილება. ამ ადგილას რა მხარესაც მიდიხარ, იმ მხარეს ესა თუ ის სამყარო ჩნდება, რომელიც სხვებისგან რადიკალურად განსხვავდება. მარტივ მაგალითს მოვიხმობ.

რომანში ასეთ პასაჟს ვხვდებით: სასტუმროსთან შიკრიკები და მსახურები დგანან და რაღაცაზე ბჭობენ. მათ გვერდით ჩაივლის მომხიბვლელთა შორის ყველაზე მომხიბვლელი ქალი, ჰერცოგის ასული გერმანტი, რომელზეც დიდხანს და ხშირად ფიქრობდა რომანის გმირი, მისი წარმომავლობის (გერმანტი საფრანგეთში ერთ-ერთი ყველაზე არისტოკრატული გვარია, ამ გვარის უკან მთელი ფეოდალური სახელმწიფო დგას) და ქალური ღირსებების გამო, რომანის გმირს ერთხანს ჰერცოგის ასული გერმანტი უყვარდა.
სწორედ ეს მომხიბვლელი ქალი ჩაუვლის შიკრიკებს და მოსამსახურეებს და უცბად ერთ-ერთი მათგანი სხვებს ეუბნება: „ამ პრანჭიას შეხედე, ნახე რას ჰგავს, თან, ალბათ, სამოცდაათი წლისაა“. ისინი ასე ხედავდნენ. ვიმეორებ, ადგილებზე ვსაუბრობთ და არა ფსიქიკურ თავისებურებებზე და საკუთარ თავში უნდა შევაკავოთ ამა თუ იმ გამოვლინების მიმართ ადამიანური თვისებების – უგუნურების ან გონიერების – მიწერის გარდაუვალი მიდრეკილება.
მოცემულ შემთხვევაში ვთქვათ, რომ შიკრიკები საკუთარი უგუნურების გამო ვერ ხედავენ. არა, სინამდვილეში ეს არის (პირობითად ვიტყვი და ამას დიდ მნიშვნელობას ნუ მიანიჭებთ) ტოპოლოგია და არა გონიერება ან უგუნურება. შემთხვევით არ მიხსენებია სიტყვა „ადგილი“. ისინი კონკრეტულ ადგილას არიან და არც უგუნურები არიან და არც გონიერები. რა ადგილია ეს? კიდევ ერთ განმარტებით მასალას მოვიხმობ. ამას მოჰყვება პრუსტის საინტერესო მსჯელობა. ის ასეთ რამეს ამბობს: „როგორ განსხვავებულია სამყაროები…“ და ნაწილობრივ განმარტავს, რომ შიკრიკები და მსახურები ჰერცოგის ასულს ასე ხედავდნენ, რადგანაც მათ თვალში ქალის გამოჩენას სურვილის ღრუბელი არ უძღოდა წინ. სურვილი კი საიდუმლოს ტოლფასია – ჩვენი ადამიანური ბუნების კანონების თანახმად. შესაბამისად, „საიდუმლოს ღრუბელი არ უძღოდა წინ“. და არსებობს არა ერთი, ორი ან სამი სამყარო, არამედ „სამყარო იმდენია, რამდენი გონება და თვალიც იღვიძებს ყოველ დილას“.
რომანის პირველი გვერდიც გამოღვიძებით იწყება. ეს ძალიან არსებითია, ვინაიდან მთელი ჩვენი ცნობიერების გამოცდილება გამოღვიძების გამოცდილების მოდელის მიხედვითაა აგებული. ეს ძალიან საინტერესო მოდელია. უკვე აღვნიშნე: თავისთავად სრულებითაც არ იგულისხმება, რომ დროის მომდევნო მონაკვეთში მეორდება სიცოცხლე. ვთქვათ, მომენტ A-ში რაღაც ცოცხალია და ვვარაუდობთ, რომ მომენტ A1-შიც ის აგრძელებს სიცოცხლეს. ფილოსოფოსი (და სხვა ადამიანი – პრუსტი, რომელმაც ცნობიერების გამოცდა ჩაატარა) ამტკიცებს, რომ თავისთავად ცხადი როდია, რომ მომენტ A1-ში A უკვე A1-ში ცხოვრობს (მეორე მომენტი გამოღვიძების მომენტია). პრუსტმა ეს ძალიან მარტივად, არათავსმოხვეული გზით ჩამოაყალიბა.
ახლა კვაზიმეცნიერულ ენაზე ვსაუბრობ, მაგრამ ეს სიმწირითაა გაპირობებული. პრუსტი კი მდიდარი ხელოვანია და მან გაცილებით მარტივად და დახვეწილად გამოთქვა ეს. მაგრამ რა იმალება დახვეწილობის მიღმა? ახლავე განვმარტავ და საკითხს დავხურავ. აი, იღვიძებს ადამიანი. პრუსტი კითხულობს, საიდან ვიცი, რომ სწორედ მე ვიღვიძებ?18 ანუ რა საფუძველი არსებობს იმისთვის, რომ გაღვიძებისას, საკუთარ არსებას ხელს ვტაცებ და ეს მე ვარ? საიდან ვიცი? შესაძლებელია თუ არა დავუშვათ თავისთავად ნაგულისხმევი ხანგრძლივობა, რომ საგანი A A1 მომენტში იგივე საგანი A არის, თუკი ცოცხალზე ან ცნობიერზე ვსაუბრობთ? რა საფუძველი არსებობს იმისთვის, რომ A1 მომენტში გაღვიძებული ადამიანი A-ს, ანუ იმ სახით გაიღვიძებდა, რაც მანამდე იყო? რა საფუძველი გვაქვს ამისთვის? იქნებ, სულ სხვა ადამიანის სახით გავიღვიძე? და როდესაც ამას არ ვუფიქრდებით, პრობლემაც არ წამოიჭრება.
საკმარისია დავფიქრდეთ, რომ წინა პლანზე გამოდის საკმაოდ დიდი პრობლემა. სწორედ მისგან (არა მისი გადაწყვეტიდან, რა თქმა უნდა, არამედ თუნდაც მასზე დაფიქრებით) ძალიან ბევრი რამის გარკვევა შეიძლება. რასაკვირველია, გაღვიძებისას „მე ვარ მე“-ს თქმა რომ შევძლო, არჩევანის აქტს ვახორციელებ. ხომ ასეა? არჩევანის აქტის განსახორციელებლად საჭიროა სუბიექტის არსებობა, რომელიც ირჩევს. მაგრამ არჩევანის სუბიექტი, ანუ სუბიექტი, რომელიც ირჩევს, მხოლოდ მას შემდეგ არსებობს, რაც არჩევანი გაკეთებულია.
პრუსტი ასევე წერს: როდესაც ძილის მდგომარეობიდან გამოვდივართ, „ჩვენ – არარა ვართ“. მაშინსაკუთარი აზრი ძიებისას (ჩვენ ხომ საკუთარი აზრი უნდა ვიპოვოთ, რომ ის განვავრცოთ და გავახანგრძლივოთ; ხანგრძლივობა, პრუსტის თქმით, მოიცავს საათებს, დღეებს, თვეებს, წლებს), საკუთარი  პიროვნების  ძიებისას  ისევეროგორდაკარგულ ობიექტს ეძებენ (ძილის მდგომარეობიდან გამოსვლისას, საკუთარ თავს ისევე ვეძებთ, როგორც დაკარგულ ობიექტს). როგორღა ხდება ისერომ საკუთარ მე უფრო  სწრაფად პოულობენვიდრე სხვასრატომ ხდებარომროდესაც ისევ ვიწყებთ  ფიქრსარა  სხვა პიროვნების განსახიერება ვართ, არამედ სწორედ საკუთარი თავისაკუთარი წინა მორბედის? არ მესმისრა გვკარნახობს ამ არჩევანს და რატომ ხდებარომ მილიონობით ადამიანის  ნაცვლადრომელთა  არჩევაც  შემეძლოსწორედ  მასზე  ჩერდება  ჩემი არჩევანივინც მანამდევიყავი. ამას საინტერესო თემა მოსდევს, რომელსაც ჯერ არ განვავრცობ: „კეთილისმყოფელი გონებრივი განკერძოებიდან (რაც არის კიდეც ძილი) გამოფხიზლების მომენტში საკუთარი თავის აღორძინება, წესით, უნდა ჰგავდეს იმ პროცესს, როცა დავიწყებულ სიტყვას, ლექსს ან მელოდიას ვიგონებთ. და, შესაძლოა, სიკვდილის შემდეგ სულის აღდგომა წარმოვიდგინოთ კიდეც მეხსიერების ფენომენის მსგავსად“.

მაშასადამე, ჩვენ ვაგებთ სიტუაციას, როდესაც არსებობს გარკვეული სამუშაო კონკრეტულ ადგილას, რასაც ცნობიერება ვუწოდეთ. ამ სამუშაოზეა დამოკიდებული, რომელი მიმართულებით გადავიხრებით – აქეთ თუ იქით. თავისი საფუძველი უნდა ჰქონდეს იმას, თუ რატომ უნდა გადავიხაროთ მაინცდამაინც „აქეთ“. ეს თავისთავად არ იგულისხმება. მეტიც, რაღაც რომ მოხდეს იქ, იმ წერტილში, რომელზეც ვსაუბრობდი, რომ იქ, მასში ვერაფერი აღწევს და იქედანაც ვერაფერი გამოაღწევს – ამ ადგილის თუ წერტილის კიდევ ერთი ძალიან უცნაური თავისებურება, ეს ერთგვარი სიცარიელის კანონი თუ წესი, – ის ცარიელი უნდა იყოს. ფაქტობრივად, ნათელია, რომ ეს წერტილი (რომელზეც ასე ამაღლებული სიტყვებით ვსაუბრობ და ტოპოლოგიას, ბიოლოგიასა და ფსიქოლოგიას თუ კიდევ სხვა რამეებს ერთმანეთში ვურევ) ჩვენი სამუშაოს ჩატარების ადგილია, შთაბეჭდილების ნიშნით, ან წმინდა იოანეს სიტყვების ნიშნით. ეს არის წერტილი, რომელშიც უნდა შეაღწიოს სინათლემ. ოღონდ ამ პროცესს ერთი წინაპირობა აქვს: წერტილში სიცარიელე, ან წყვდიადი უნდა იყოს. იქ არც სინათლე უნდა არსებობდეს და არც ნახევრად სინათლე. შიკრიკები, რომლებიც ჰერცოგის ასულ გერმანტს უყურებდნენ და ვერ ხედავდნენ მას, ისინი, სხვათაშორის იმიტომაც ვერ ხედავდნენ მას, რომ მათ მზერასა და ჰერცოგის ასულ გერმანტის სილუეტს შორის არ ყოფილა წყვდიადი. სურვილის წყვდიადი (წინათ მას იდუმალი სურვილი ვუწოდე). პრობლემის წყვდიადი. მაშასადამე, საკუთარ არსებაში სინათლის შემოსაშვებად ძალიან გადაღლილი უნდა იყოთ და არაფერი არ უნდა იცოდეთ. ჩვენ კი ყოველთვის მეტისმეტად ბევრი ვიცით წყვდიადამდე. ერთი სიტყვით, ჩვენი წერტილი არის არა მარტო წერტილი, რომელშიც ვერ აღწევს ცოდნა, არამედ ადგილი, სადაც აკრძალულია რაიმეს ცოდნა.

ახლა სხვა მაგალითს მოვიხმობ, რომელიც საბოლოოდ ყველაფერს თავის ადგილს მიუჩენს. მოგეხსენებათ, ფილოსოფიის შენობის ფრონტონზე უნდა დაიწეროს ან შესაძლოა დაიწეროს (რადგანაც შენობა წარმოსახვითია და მასზე ყველაფრის დაწერა შეიძლება) ერთი ფრაზა: „მე ვიცი, რომ არაფერი ვიცი“. ეს ფრაზა იმაზე როდი მიგვანიშნებს, რომ ჩვენ ადამიანები, ანუ სასრული არსებები ვართ და ბევრის ცოდნა ჩვენ არც გვჭირდება და რომ, რამდენიც არ უნდა ვიცოდეთ, მაინც ცოტა ვიცით. არა, ამ ფრაზაში მთავარი მახვილი პირველ ნაწილზე მოდის: „მე ვიცი, რომ არაფერი ვიცი“. იმის ცოდნა კი, რომ არ იცი, ძალიან რთულია, თითქმის შეუძლებელია.

გაიხსენეთ, სენ-ლუს რახილის დანახვა არ შეეძლო, რადგანაც მისი წერტილი უკვე შევსებული იყო სინათლით თუ ნახევარსინათლით. იქ ჯერ კიდევ არ იყო წყვდიადი. მან ეს იცოდა. ანუ იცოდა, რომ იცოდა. ვამბობდი, რომ მან გაააქტიურა წინასწარ მოცემული წარმოდგენები სილამაზის, მშვენიერის შესახებ; ამ წარმოდგენებმა თავი მოიყარეს თეატრში შემთხვევით დანახულ ქალში, ამ ქალზე კრისტალიზდნენ და ამ კრისტალიზაციის დაშლა სენ-ლუს არ ძალუძს.

კიდევ ერთი მაგალითი; ამ მაგალითს კირკეგორი მოიხმობს. ძალიან საინტერესოდ მსჯელობს; კირკეგორი საკუთარ თავსა და გარშემომყოფ ადამიანებზე დიდ ექსპერიმენტებს ატარებდა. ზოგჯერ მეტისმეტად ცივი იყო და გონებით მოქმედებდა, მაგრამ ხშირად მისი ცივი ისტერიკის წყალობით, რომლითაც მთელი ცხოვრება გაატარა, მას საგულისხმო დასკვნები გამოჰქონდა თავისი ცხოვრებიდან თუ იმ საგნებიდან, რომლებსაც ეხებოდა. ვის უფრო მეტი შანსი აქვს, რომ ქრისტიანი გახდეს – მას, ვინც მონათლულია თუ მას, ვინც არ არის მონათლული? პროტესტანტული და კათოლიკური რელიგიების თანახმად, არსებობს ეგრეთ წოდებული კონფირმაცია; თუ არ ვცდები, დაახლოებით 14 წლის ადამიანი ბავშვობაში შესრულებულ ნათლობის აქტს ადასტურებს. ასე ვთქვათ, ნებაყოფლობით (კონფირმაციის აქტს ბავშვი მონათვლის გზით უახლოვდება.).

კირკეგორი ამტკიცებს, რომ ჭეშმარიტად მორწმუნეობის უფრო დიდი შანსი აქვს იმ ადამიანებს, რომლებიც მონათლული არ არიან, ვიდრე მათ, ვინც მონათლულია, ვინაიდან მონათლულ ადამიანს აქვს ცოდნა იმის შესახებ, რომ ის მორწმუნეა; ანუ მის გონებაში არსებობს სტერეოტიპი, რომელსაც, როგორც დავრწმუნდით, ცხოვრებისგან ვერ განვასხვავებთ, მხოლოდ არსობრივი, შინაგანი სხვაობაა მათ შორის. ჩვენ ხომ ვიცით, რომ წერტილიდან გარეთ ვერაფერი აღწევს. გარეგნულად ხომ შეუძლებელია ცოცხლის გარჩევა მკვდრისგან. როგორ განვასხვავოთ, ვთქვათ, ფორმალურად ნათქვამი ფრაზა ჭეშმარიტად თქმულისგან, მაგალითად, რელიგიური რწმენის შემთხვევაში, თვით ფრაზის მიხედვით ეს შეუძლებელია. მონათლულ ადამიანს აქვს ცნობიერება, რომ მას მართლა სწამს, რადგანაც გარეგნულ რელიგიურ რიტუალებს ასრულებს. კირკეგორი ამატებს, რომ თითქმის არავითარი შანსი არ არსებობს, რომ ასეთი ადამიანი ქრისტიანი გახდეს. მართალია, გადაჭარბებული და პარადოქსული აზრია, მაგრამ აზრია.

ამ წერტილის კანონზომიერების დახასიათებისთვის კიდევ ერთ მაგალითს მოვიხმობ, წერტილს, რომელსაც სხვადასხვა კუთხით განვიხილავთ და მუდმივად უნდა დავუკავშიროთ გამოღვიძების სახეს. რატომ ვიღებთ გამოღვიძებულ ადამიანს ჩვენი სიტუაციის მაგალითად? იმიტომ, რომ გამოღვიძებულმა არ იცის, რომ ამ წერტილში შეუძლია გააცნობიეროს, რატომ გაიღვიძა მან სწორედ იმ ადამიანად, რომლადაც გაიღვიძა. ალბათ, გესმით, რომ ხელსაყრელი წერტილია.
ლევ შესტოვი ამბობდა (უფრო სწორად ცნობილ ჭეშმარიტებას იმეორებდა; სამწუხაროდ, ხშირად როდი იმეორებენ ამას), რომ არსებობს ცალკეული სრულიად „საკუთარი“ ფენომენები, რომლებიც ადამიანს მხოლოდ პირადად შეიძლება ჰქონდეს, ან – შეიგრძნოს. ამგვარი სრულიად „საკუთარი“ ფენომენია სიკვდილი. როცა კვდები, კვდები მხოლოდ შენ თავად, ვერავინ შენს ნაცვლად ვერ მოკვდება, შენც ვერ მოკვდები სხვის ნაცვლად. ეს აბსოლუტურად პირადი და „საკუთარი“ ფენომენია. მეორე ასეთი „საკუთარი“ აქტია გაგება. მხოლოდ შენ თვითონ შეგიძლია გაიგო. შენს ნაცვლად სხვა ვერ გაიგებს, რაც არ უნდა მოხდეს. გაიხსენეთ უძველესი, სოკრატესეული მითოსი მონა ბიჭზე, რომელიც საკუთარი თავიდან „შობს“ პითაგორას თეორემას.
ეს მითოსი გვხვდება იქ, სადაც პლატონს სურს და ამტკიცოს, რომ ცოდნა სინამდვილეში უკვე არსებობს სულში და მხოლოდ მისახვედრი კითხვების საშუალებით ვიხსენებთ მას. პლატონი აიძულებს მონას, რომ თეორემის ცოდნა „დაბადოს“. წარმოიდგინეთ, რომ ცოდნა მიზეზ-შედეგობრივი ჯაჭვით გადაეცემა: A, B, C, D ერთმანეთთან მიზეზობრივად არიან დაკავშირებული. D(თქვენი გონება) ჯაჭვის რგოლია და A-ს, B-ს და C-ს გზით, თქვენს გონებაში უნდა გადმოვიდეს ცოდნა. სამყარო კი ისეა მოწყობილი, რომ სწავლების დეტერმინირებული ჯაჭვის უკანასკნელ რგოლსა და თქვენს გონებას შორის ნაპრალია. უწყვეტი გადასვლა შეუძლებელია. ცოდნა თქვენს გონებაში შეიძლება აენთოს მხოლოდ როგორც გაგების პირადი, საკუთარი აქტი. მხოლოდ თქვენ შეგიძლიათ გაიგოთ. იმას, რასაც შესტოვი ამბობდა, შემიძლია მესამე, სრულიად პირადი აქტი დავუმატო. ეს არის ჩრდილი, წყვდიადი. თითოეულ ჩვენგანს თავისი ჩრდილი აქვს.
დანტე – ჩრდილების უდიდეს წრეში. დანტეს ჩვენი სულისთვის დამახასიათებელი შემდეგნაირი კანონი ჰქონდა მხედველობაში: ჩვენს სულში ძალიან დიდი ჩრდილი უნდა არსებობდეს, ჩვენი ვერ გაგების ჩრდილი, და მხოლოდ მისგან შეიძლება გაჩნდეს გაგება. მხოლოდ ჩვენი ვერ გაგებიდან, მხოლოდ ჩვენი ჩრდილიდან შეიძლება ამოიზარდოს სინათლე. მაშასადამე, სინათლე, რომელიც ამ წერტილისკენ მიემართება, საჭიროებს, რომ მის წინ იქ სინათლე არ ყოფილიყო, იმისთვის, რომ, როგორც ფილოსოფოსები იტყვიან, რედუქცია განხორციელდეს; რომ ყველაფერი, რაც მანამდე იყო, რედუცირდეს. ანუ ნებისმიერი ვარაუდი, წინაპირობა, ყველაფერი, რაც მანამდე შეიძლება ყოფილიყო, დაუშვებელია. მხოლოდ იმ სინათლის შემდეგ და მისგან მომავალი სინათლით (მაპატიეთ ტავტოლოგია) შეიძლება, რაიმე დაიწყოს.
წყვდიადი კი გულისხმობს რისკს, ბოლომდე დახარჯვას. საჭიროა დიდი მონდომება, ბოლომდე დახარჯვა, წყვდიადში ამოძრავება ისე, რომ არაფერი იცოდეთ და არც იმას მიიჩნევდეთ, რომ რაიმე იცით. მაშინ, თუკი არსებობს რაიმეს გაგების შანსი, რაღაცას გაიგებთ. რედუცირებული ცოდნა ამ წყვდიადში, უპირველესად, საკუთარი თავის შესახებ რედუცირებული ცოდნაა, იმ გაგებით, რომ საკუთარი „მე“-ს შესახებ წარმოდგენა გვქონდეს. ეს არის ის იდენტიფიკაცია – გახსოვთ, სენ-ლუზე გეუბნებოდით, მის მამოძრავებელ ძალაზე, საკუთარ თავთან სენ-ლუს შეზრდაზე, ანუ იმაზე, ვისაც, შეიძლება, პატივი სცეთ, – რაც ყველაზე დიდი საშინელებაა, სახიფათოა.
იგივე კირკეგორი (უკვე სხვა ტექსტში) ამას მომაკვდინებელ დაავადებას უწოდებდა. რა არის მომაკვდინებელი დაავადება? ცოდნა, წინასწარი ცოდნა, მათ შორის, ჩემი დაბეჯითებითი ცოდნა საკუთარი თავის შესახებ: როგორი ვარ, რა მინდა, რა პირობებში და როგორ შეიძლება მოვიპოვო საკუთარი თავის პატივისცემა. როგორი უნდა იყოს სამყარო, რომელშიც ღირსეულად ვიცხოვრებდი, რომელშიც ჩემი სახე ხორცს შეისხამდა. რადგან სამყარო უნდა მოქმედებდეს ისე, რომ მასში შეეძლოს იცხოვროს ისეთ „მე“-ს, რომლის პატივისცემასაც შევძლებდი. მომაკვდინებელი დაავადება – იმიტომ, რომ ერთგვარი „მე“ თავისთავად მოქმედი მექანიზმის სახით გამოდის.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი