კ.გ.იუნგი ექტოფსიქიკური ფუნქციების შესახებ

0
482

ანალიზური ფსიქოლოგია

ცნობიერების განკარგულებაშია რიგი ფუნქციებისა, რომლებიც მას ექტოფსიქიკური და ენდოფსიქიკური ფაქტების სფეროებზე ორიენტაციის საშუალებას აძლევენ. ექტოფსიქიკაში მე ვგულისხმობ კავშირის სიტემას ცნობიერების შინაარსებსა და გარემოდან მიღებულ შთაბეჭდილებებს შორის. ეს არის საორიენტაციო სისტემა გარე სამყაროს მოცემულობებთან ართიერთობისათვის, რომლებიც შეგრძნების ორგანოების მეშვეობით გვეძლევა. ენდოფსიქიკა კი კავშირის სისტემაა ცნობიერების შინაარსებსა და იმ პროცესებს შორის, რომელნიც, როგორც ვფიქრობთ, არაცნობიერში უნდა მიმდინარეობდნენ.

თავდაპირველად ჩვენ ექტოფსიქიკური ფუნქციების შესახებ ვისაუბრებთ. აქ, პირველ რიგში, შედის შეგრძნება, (die Empfindung) ჩვენი ფიზიკურშეგრძნებითი ფუნქცია. შეგრძნებაში მე იმას ვგულისხმობ, რასაც ფრანგები ,,la function du reel”-ს* უწოდებენ, ე.ი. ჩემს მიერ აღქმული გარეგანი ფაქტების ერთობლიობას, რომელნიც შეგრძნების ორგანოთა მეშვეობით მეძლევა. ფრანგული გამოთქმა ,,la function du reel”,** ვგონებ, ყველაზე უფრო ამომწურავია. შეგრძნება მეუბნება, რომ რაღაც არის; ის არ მეუბნება, თუ რა არის ეს, და არც სხვა რამეს მამცნობს ამ ,,რაღაცის” შესახებ; ის მხოლოდ იმას ამბობს, რომ რაღაცა არის.

შემდეგი ფუნქცია, რომელიც შეგვიძლია გამოვყოთ, არის აზროვნება (das Denken). ფილოსოფოსს რომ ჰკითხოთ, რა არის აზროვნებაო, ისეთ ჩახლართულ პასუხს მოგცემთ, კაცი თავს და ბოლოს ვერ გაუგებს. ამიტომ ნურასოდეს დაუსვამთ ასეთ კითხვას ფილოსოფოსს, – იგი ხომ ერთადერთია, ვინც იცის, თუ რა არის აზროვნება; სხვამ ყველამ იცის. თუკი ვინმეს ეტყვით, აბა ერთი დაფიქრდიო, ის მშვენივრად გაიგებს, რასაც გულისხმობთ. ფილოსოფოსი კი ვერასოდეს გაიგებს. თავის უმარტივეს ფორმაში აზროვნება მეუბნება, თუ რა არის რაღაცა. იგი ნივთებს სახელებს არქმევს და ცნებასაც იძლევა, – აზროვნება ხომ აღქმას დამატებული განსჯაა (გერმანული ფსიქოლოგია მსგავს შემთხვევაში აპერცეფციის შესახებ ლაპარაკობს).

მესამე ფუნქცია, რომლის გამოყოფაც შეიძლება და რომელსაც ყოველდღიურ მეტყველებაში შესაბამისი სიტყვა მოეპოვება, არის გრძნობა (das Fueblen) აი, აქ კი არეულია მონასტერი, და ხშირად ბრაზს ვგვრი ხალხს, როდესაც გრძნობის შესახებ ვლაპარაკობ, – რომ ჰკითხოთ, ასეთი აღმაშფოთებელი რამ კაცის ყურს ჯერ არ სმენია. გრძნობა გრძნობითი ტონის მეშვეობით ნივთთა ღირებულებას გვამცნობს. მაგალითად, გრძნობა მეუბნება, მისაღებია ან, თუ გნებავთ, სასიამოვნოა რაიმე თუ არა. ის მეუბნება, თუ რა არის ჩემთვის ღირებული. ამიტომ ყოველ აღქმას და ყოველ აპერცეფციას რაღაც გრძნობითი რეაქცია ახლავს. რაღაცნაირი გრძნობითი ტონი მაინც რომ ყოველთვის გვაქვს, ამის დამტკიცება ექსპერიმენტულადაც კი შეიძლება. ჩვენ ამ საკითხს კიდევ დავუბრუნდებით. რაც შეეხება ,,აღმაშფოთებელს” გრძნობის თაობაზე, ის იმაში მდგომარეობს, რომ გრძნობა, ისევე როგორც აზროვნება, რაციონალური ფუნქციაა. ყოველი მოაზროვნე ადამიანი სრულიად დარწმუნებულია, რომ გრძნობა რაციონალური ფუნქცია კი არაა, არამედ პირიქით, უკიდურესად ირაციონალურია. მაგრამ აბა კარგად დამიგდეთ ყური. ყველა სფეროში სრულყოფილი ადამიანი არ არსებობს. ის, ვინც აზროვნებაშია უზადო, ნამდვილად არ იქნება ასეთივე გრძნობაში, რადგან ეს ორი რამ შეუთავსებადია; ისინი ურთიერთგამომრიცხავნი არიან. ეს არ ნიშნავს, რომ თუ საღი მეცნიერული ან ფილოსოფიური აზროვნება გსურთ, ყველა გრძნობითი ღირებულება უნდა გამოთიშოთ; თუ გრძნობით ღირებულებებს თავიდან ვერ მოიცილებთ, მაშინ ალბათ უფრო თავისუფალი ნების შესახებ დაიწყებთ, ვიდრე მცენარის ბუგრთა კლასიფიკაციის შესახებ. რა თქმა უნდა, ეჭვიც არავის შეეპარება, რომ გრძნობის თვალსაზრისით, ეს ორი არსებითად განსხვავებული თემა ღირებულების მხრივაც განსხვავდება.

ღირებულებითი წარმოდგენები ინტელექტისათვის კრიტერიუმი არაა; მაგრამ ისინი არსებობენ, და შეფასება მნიშვნელოვანი ფსიქოლოგიური ფუნქციაა. ღირებულებითი წარმოდგენები სამყაროს სრული ხატების მაინტეგრირებელი ნაწილებია. თუკი მათ გამოვრიცხავთ, დიდ სიძნელეთა წინაშე აღმოვჩნდებით. გრძნობა ბევრს იმიტომ ეჩვენება უკიდურესად ირაციონალურად, რომ როცა ხუშტური წამოგვივლის, რა გრძნობა აღარ გვეუფლება, და ყველა დარწმუნებულია, აქ, ამ ქვეყანაში კი – განსაკუთრებით, რომ ასეთი გრძნობები დაოკებულ უნდა იქნეს. ვაღიარებ, რომ ეს კარგი თვისებაა, და აღფრთოვანებული ვარ მის გამო ინგლისელებით; მაგრამ გრძნობები მაინც არსებობს, და მე ვიცნობ ადამიანებს, რომელთაც საუცხოოდ ძალუძთ მათი მოთოკვა, მაგრამ მაინც უდიდეს სიძნელეებს აწყდებიან მათ გამო.

მივადექით მეოთხე ფუნქციას. შეგრძნება გვეუბნება, რომ რაღაც არის. აზროვნება გვეუბნება, თუ რა არის ეს რაღაცა; გრძნობა გვეუბნება, თუ რა ღირებულება აქვს მათ ჩვენთვის. მაგრამ არსებობს კიდევ ერთი კატეგორია – დრო. ყველაფერს აქვს თავისი წარსული და მომავალი, – ყოველივე საიდანღაც მოდის, საითკენაც მიდის. ვინ იცის, საიდან მოდის, ან ვინ გაიგებს, საით მიემართება; მაგრამ, საბედნიეროდ, გაგვაჩნია წინათგრძნობა, ალღო, და ის გვეხმარება ამ საქმეში. ასე, მაგალითად, ხელოვნების ნაწარმოებებით ანდა ანტიკვარებით მოვაჭრე ,,სუნს იკრავს”, რომ ესა და ის ნივთი მე-18 საუკუნის ოციან წლებში რომელიღაც დიდი ოსტატის მიერ უნდა იყოს შექმნილი; იგი ,,გეშს იღებს”, რომ სარფიანი საქმე ელის. ანდა, ვთქვათ, ჯერ არის ცნობილი, თუ როგორ შეიცვლება აქციების კურსი, მაგრამ ,,საქმეს რაღაც ისეთი სუნი უდის”, რომ აიწევს. ამ მოვლენას ჩვენ ინტუიციას (die Intuition) ვუწოდებთ. ეს ერთგვარი წინასწარმეტყველური, აუხსნელი თვისებაა. მაგალითად, თქვენ არ იცით, რომ პაციენტს გულზე რაღაც ლოდი აწევს, მაგრამ თქვენ ,,გეჩვენებათ”, თქვენ ,,ისეთი გრძნობა”, როგორც იტყვიან ხოლმე, – საყოველდღეო მეტყველებას ხომ ჯერაც არ გააჩნია ამისათვის უფრო ნათლად გამოკვეთილი გამოთქმა. ცნება ,,ინტუიცია” სულ უფრო და უფრო მკვიდრდება ინგლისურში, და თქვენ მოხარული უნდა იყოთ, ვინაიდან სხვა ენებში ის არ არსებობს. გერმანელებს ჯერ შეგრძნება და გრძნობაც კი ვერ განუსხვავებიათ.

ფრანგულში საქმე სხვაგვარადაა: ფრანგულად შეუძლებელია თქვათ, რომ რაღაც ,,გრძნობა გაქვთ კუჭში”; ალბათ, ამ შემთხვევაში უფრო ,,შეგრძნებას” იხმარდით. ინგლისურშიც არსებობს განსხვავებული გამოთქმები შეგრძნებისა და გრძნობისათვის, მაგრამ გრძნობასა და ინტუიციას კი ურევენ ხოლმე ხშირად. ამიტომ განსხვავება, რომელიც მე აქ შემომაქვს, შეიძლება ხელოვნური გეჩვენოთ, მაგრამ პრაქტიკული მიზნებით ამ განსხვავების დაფუძნებას სამეცნიერო ენაში დიდი მნიშვნელობა აქვს. ზუსტად უნდა განვსაზღვროთ, თუ რას ვგულისხმობთ ამა თუ იმ გამოთქმაში, თორემ გამოვა, რომ გაუგებარ ენაზე ვლაპარაკობთ, რაც ფსიქოლოგიას სიკეთეს არასოდეს მოუტანს. როდესაც ვინმე საყოველდღეო მეტყველებაში ,,გრძნობას” ხმარობს, შეიძლება ის სულ სხვა რამეს გულისხმობდეს, ვიდრე მეორე, რომელიც აგრეთვე გრძნობის შესახებ ლაპარაკობს. რამდენი ფსიქოლოგია, გამოთქმა ,,გრძნობას” რომ ხმარობს და, როგორც წესი, განსაზღვრავს მას, როგორც დამახინჯებულ აზრს. ,,გრძნობა სხვა არაფერია, თუ არა დაუმთავრებელი აზრი”, – ეს ერთი ცნობილი ფსიქოლოგის განსაზღვრებაა. მაგრამ გრძნობა ხომ რაღაც თავისთავადია, რაღაც რეალური; ის ხომ ფუნქციაა; ამიტომაც არსებობს მისთვის ცნება. ინსტინქტით აღჭურვილი სული ყოველთვის გამოძებნის სიტყვებს მოვლენებისათვის, რომლებიც ნამდვილად არსებობენ. მხოლოდ ფსიქოლოგები იგონებენ სიტყვებს ისეთი მოვლენებისათვის, რომლებიც არ არსებობენ.

ჩვენს მიერ განსაზღვრული უკანასკნელი ფუნქცია, ინტუიცია, ერთი შეხედვით დიდი იდუმალებით მოცული რამ ჩანს და, მოგეხსენებათ, ჩემზე ამბობენ, მეტისმეტად იჭრება მისტიკაშიო. ასე რომ, ინებეთ ჩემი მისტიკის ერთი ნაწილი! ინტუცია არის ფუნქცია, რომლის მეშვეობითაც მხედველობის ველში რეალურად მოცემულის ფარგლებს მიღმა ხედვა შეგვიძლია. ეს ფაქტიურად შეუძლებელია, მაგრამ ინტიუცია ახერხებს ამას, და ჩვენ მას ვეყრდნობით. ეს ისეთი ფუნქციაა, რომელსაც, როგორც წესი, არ ვიყენებთ, როცა აუღელვებლად ვატარებთ ცხოვრებას ოთხ კედელს შუა, არხეინად ვართ და ჩვეულ საქმიანობას ვეწევით. მაგრამ ბირჟაზე ან შუაგულ აფრიკაში ძალიანაც საჭირო რამაა ეს გურმანი. ასე, მაგალითად, წინასწარ ვერ გამოთვლი, გზის მომდევნო მოსახვევში ბუჩქნარში მარტორქას შეეჩეხები თუ ვეფხვს, მაგრამ არსებობს წინათგრძნობა, რომელმაც შეიძლება კაცი სიკვდილს გადაარჩინოს. ასე, დადგენილია, რომ ბუნებრივ პირობებში მცხოვრები ხალხი ფართოდ იყენებს ინტუიციას. იგივე ითქმის ადამიანებზე, რომელნიც უცნობ სფეროებში მიიკვლევენ გზას, – სხვადასხვა ჯურის პიონერების მიმართ. ინტიუციას ეყრდნობიან გამომგონებლები, მოსამართლეები. სადაც კი საქმე გვაქვს უცხო სიტუაციასთან, როცა საყოველთაოდ მიღებულ ღირებულებებსა და დადგენილ ნორმებს ვერ ჩავეჭიდებით, იქ ინტუიციის უნარ-შესაძლებლობებზე ვართ დამოკიდებული.

როგორც შემეძლო, აგიწერეთ ეს ფუნქცია, თუმცა, შესაძლოა, არც თუ ისე კარგად გამომივიდა. ჩემის აზრით, ინტუიცია ერთგვარი აღქმაა, რომელიც ფაქტიურად შეგრძნების ფიზიკურ ორგანოთა მეშვეობით. ამით დავკმაყოფილდები; მხოლოდ ერთ რამეს დავამატებდი: ,,მე არ ვიცი, ეს როგორ ხდება:. მე არ ვიცი, ეს რანაირად მოხდა, რომ ამა და ამ კაცმა ისეთი რამ იცის, რისი ცოდნაც მისთვის მართლაცდა შეუძლებელი იყო. მე არ ვიცი, მან ეს როგორ მოახერხა, მაგრამ ფაქტია, რომ იცის და შეუძლია ამ ცოდნის მიხედვით იმოქმედოს. მაგალითად, წინასწარმეტყველური სიზმრები, ტელეპათიური ფენომენები და სხვა მისთანანი ინტიუციის სფეროს განეკუთვნება. ინტუიციას მე ხშირად ვაწყდები და დარწმუნებული ვარ, რომ ის არსებობს. ამ მოვლენებს შეგვიძლია პრიმიტივებზეც დავაკვირდეთ. ყველგან შიძლება მათ გადავაწყდეთ, თუკი ყურადღებას გავამახვილებთ ისეთ აღქმებზე, ცნობიერების ზღურბლს ქვემოთ რომ მიმდინარეობენ, როგორიცაა, მაგალითად, შეგრძნებითი შთაბეჭდილებები, რომლებიც იმდენად სუსტია, რომ ჩვენი ცნობიერება მათ, უბრალოდ, ვერ აღიქვამს. ასე, ვთქვათ, კრიპტომნეზიის დროს შეიძლება რაღაც უეცრად ამოტივტივდეს ცნობიერებაში, ანდა შემთხვევით გაგონილმა სიტყვამ შეიძლება ფიქრთა ჯაჭვი აღძრას; აქ ყოველთვის რაღაც ისეთთან გვაქვს საქმე, რაც გამოჩენის მომენტამდე არაცნობიერი იყო, და ისეთი შთაბეჭდილება გვექმნება, თითქოს ციდან ჩამოვარდნილიყოს. გერმანულად ამას Einfall-ს უწოდებენ, ე.ი. კაცს რომ უეცრად რაღაც ,,საიდანღაც” მოუვა თავში აზრად, თავში ,,დაჰკრავს”. ზოგჯერ ამას ზეშთაგონების იერი სდევს; მაგრამ სინამდვილეში ინტუიცია ძალიან ბუნებრივი ფუნქციაა, სრულიად ნორმალური, თანაც საჭირო, – ის ხომ გვშველის როცა რეალობის ნაკლებობის გამო აღქმა, აზროვნება თუ გრძნობა შეუძლებელი შეიქნება. მაგალითად, წარსული რეალური აღარაა; არც მომავალია ისე რეალური, ჩვენ რომ გვგონია. ამიტომ ღმერთს უნდა ვუმადლოდეთ ფუნქციისათვის, რომელიც საშუალებას გვაძლევს ვწვდეთ ისეთ ნივთებს, ჩვენს თვალსაწიერს რომ სცილდებიან. ექიმები, მაგალითად, ხშირად იმყოფებიან სრულიად უცნობი სიტუაციის პირისპირ, და იძულებული არიან ფართოდ დაეყრდნონ ინტიუციას. მრავალი კარგი დიაგნოზი დასმულა ამ ,,იდუმალებით მოცული ფუნქციიდან” გამომდინარე.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი