მერაბ მამარდაშვილი:,,სილამაზის შესახებ ზოგად წარმოდგენასა და ინდივიდუალურ შთაბეჭდილებას შორის არავითარი შესაბამისობა არ არსებობს”

0
453

პრუსტთან ხელოვნების ყველა ნაწარმოები წარმოსახვითია, თითქოს, ხელოვნების ქმნილების წიაღში, რომელსაც „დაკარგული დროის ძიებაში“ ჰქვია, ისევ ხელოვნების ნაწარმოებები იქმნება, რომლებიც მასშია აღწერილი. რადგანაც პრუსტისთვისაც, და თქვენთვისაც და ჩემთვისაც, ჩვენს ცხოვრებისეულ შთაბეჭდილებებში საკმაოდ არსებითი ადგილი უჭირავს ხელოვნებისგან მიღებულსაც და ისინიც იმავე კანონებს ექვემდებარებიან და მათგანაც, ისევე, როგორც სხვა შთაბეჭდილებებიდან, შესაძლებელი და აუცილებელია, რომ რაიმე მივიღოთ. ანუ პრუსტისთვის (და ეს არსებითია) ხელოვნებისგან მიღებული შთაბეჭდილებები ცალკე გამოყოფილი კი არ არის, არამედ ჩვენი ცხოვრების ნაწილია და იმ სხვა შთაბეჭდილებების ტოლფასია, რომელთაგანაც საკუთარი ძალისხმევით უნდა მივიღოთ რაიმე, ისევე, როგორც რახილის სახისგან. მაგრამ ყოველთვის ამას როდი ვამჩნევთ, ვინაიდან რახილი შეყვარებული სენლუსთვის საბედისწეროდ მნიშვნელოვანია, წიგნი კი, თითქოსდა, არ არის მნიშვნელოვანი, მაგრამ სინამდვილეში ეს გახლავთ ჩვენი ცხოვრებისთვის ისეთივე არსებითი შთაბეჭდილებები და ისევე მოითხოვენ რაღაცას, რაც თვით შთაბეჭდილებებში არ არსებობს იმ დონით, რა დონითაც ისინი ზოგად მნიშვნელობებს ემთხვევა. და როდესაც პრუსტი ბერმას სიმღერას აღწერს, მუდმივად იმას ეჯახება (და ამ სირთულეს თვალნათლივ ქმნის და აღწერს), რომ ბერმას სიმღერის, როგორც ლამაზის, აღქმა ძალიან რთულია, ვინაიდან ის, რაც ბერმას სიმღერაა, არ შეესაბამება ზოგად წარმოდგენას იმაზე, რა არის ლამაზი. პრუსტი მუდამ ხაზს უსვამს, რომ სილამაზის შესახებ ზოგად წარმოდგენასა და ინდივიდუალურ შთაბეჭდილებას შორის არავითარი შესაბამისობა არ არსებობს; ისევე, როგორც წყლის დასახელებაში არ არსებობს ისეთი რამ, რაც წყლის სიცოცხლეზე, ანუ წყლის ინდივიდუუმზე მიუთითებს. ამიტომაც ვამბობდი, რომ ლოგოსში, მისი შემადგენელი სახელების ან ზოგადი ფაქტების წარმოდგენების თვალსაზრისით, არაფერია ისეთი, რაც ინდივიდუალური შთაბეჭდილების შესაბამისი იქნებოდა. ლოგოსიდან – სახელებიდან, რომელიც ლოგოსს (ანუ საზრისს) შეადგენს, ვერავითარ ცოდნას ვერ მივიღებთ. მათ არ შეუძლია დაგვეხმარონ. რაში? იმ შთაბეჭდილების გააზრებაში, რომელმაც შეგვძრა, რომელიც თავს დაგვატყდა. მაგალითად, ბერმას სიმღერა ან რახილის სახე. მარსელი რახილის სახეს ზოგადი აქტების თვალსაზრისით უყურებს, ვინაიდან რახილი მისთვის, როგორც მოგახსენეთ, განურჩეველ სივრცეშია. მაგრამ ის ვერც ვერაფერს ხედავს და ვერც რაიმე აზრი გამოაქვს და ეს მოვლენა, რახილთან შეხვედრა, მისთვის ცხოვრებისეული მოვლენა არ არის. ეს მოვლენა არავითარ კონტურში არ ეწერება, რაც შემდგომში მის ცხოვრებისეულ გზად გამოიკვეთება. და აქ კიდევ ერთი დაფარული რამაა, რომელიც მთელ ჩვენს კონსტრუქციას დაანგრევს (შესაძლოა, თქვენთვის მოულოდნელად) და იმავდროულად, გაიძულებთ, რომ სიფრთხილით მიუდგეთ იმ სიტყვებს, რომლებიც გაგვაჩნია. ჩვენ კი მხოლოდ ის სიტყვები გაგვაჩნია, რომლებიც გაგვაჩნია. სულ დასაწყისში ვამბობდი, რომ პრუსტის რომანი გრძნობების აღზრდის რომანია. ახლა კი ძალიან სასაცილო დასკვნა მივიღეთ იმის გამო, რომ მთელ ლოგოსში არაფერია ისეთი, რაც ინდივიდუალური შთაბეჭდილების შესაბამისი იქნებოდა; ანუ იმის შესაბამისი, რაც ინდივიდუალური შთაბეჭდილებიდან შემიძლია დავასკვნა, კერძოდ – რა? რომ „გავნათლდე“. მაგალითად, ბერმას სიმღერის მშვენიერების აღქმის გზით, სილამაზის ჩვენეულ განცდაში „გავნათლდეთ“. ხოლო სიყვარულის კანონებში რომ „გავნათლდეთ“. რახილის სახის ხილვისას მიღებული შთაბეჭდილება უნდა გავშალოთ და გავხსნათ, საინტერესო დასკვნა მივიღეთ, რომ, მართალია, გრძნობების აღზრდაზე ვსაუბრობთ, მაგრამ ისეთ სფეროში აღმოვჩნდით, სადაც არავითარი ნორმა და წესი არ არსებობს; ის, რასაც შთაბეჭდილების შესაბამისობის უქონლობაზე ვამბობდი, სხვა ენაზე, უბრალოდ, იმ სფეროში ყოფნაა, სადაც არც ნორმებია და არც წესები. ანუ, ვერც ერთი ნორმა, ვერც ერთი წესი ვერ დაგვეხმარება. კი მაგრამ, რა არის აღზრდა? არა და, რა არის ახალგაზრდის აღზრდა? ახალგაზრდა აღიზრდება არსებული ნორმებისა და წესების და უფლების გზით და ამ ნორმების და წესების საკუთარი ცხოვრებისეული ქაოსისადმი, საკუთარი განცდებისადმი მისადაგების უნარის განვითარების გზით… ესაა ნორმებისა და წესების საშუალებით საკუთარი განცდებისა და სულიერი ქაოსის მოთოკვა. ჩვენ კი დავადგინეთ, რომ ნორმები და წესები არ არსებობს. ნორმებისა და წესების სამყაროში არაფერია ისეთი, რაც ინდივიდუალური შთაბეჭდილების შესაბამისი იქნებოდა. ვიმეორებ: ჩვენი იდეების კოლექციაში არ არსებობს არც ერთი იდეა, რომელიც ინდივიდუალური შთაბეჭდილების შესაბამისი იქნებოდა; ანუ ნორმების და წესების არქონა ძალიან უცნაურ აღზრდაზე მიგვითითებს, რაც არ ემთხვევა იმას, რასაც, ჩვეულებრივ, აღზრდად მივიჩნევთ და იმაზე მიგვანიშნებს, რომ იმ სფეროში, სადაც არ არსებობს ნორმები და წესები, ჩვენ ერთი შემზარავი ფაქტის წინაშე აღმოვჩნდებით ხოლმე: არსებობს გარკვეული რამ, რისი ცოდნაც არ შეიძლება. მოდი, თავიდან ვთქვათ, რომ არ შეიძლება იცოდე წინასწარ. ის, რაც ბერმას სიმღერაში ან რახილის სახეშია, შეუძლებელია, იცოდე ან განიცადო ცოდნის მეშვეობით. აი, მე ვიცი და ამ ცოდნის წყალობით, განვიცდი იმას, რასაც ვხედავ ან რასაც შევხვდები, შეუძლებელია იცოდე. და ეს „შეუძლებელია იცოდე“ ჩვენთან ხშირად გამეორდება. მინდა კიდევ ერთი რამ დავამატო. საქმე ისაა, რომ უცნაური გრძნობების აღზრდაა. არ არსებობს ნორმები და წესები, ნორმებით და წესებით საკუთარ თავს ვერ აღვზრდით – სწორედ ეს არის, მეორე მხრივ, ზუსტად ის უპირველესი, რასაც, როგორც ცოცხალი არსებები, განვიცდით. ჩაატარეთ რეფლექსიის პატარა აქტი, საკუთარ თავზე დაფიქრდით: ვინაიდან სწორედ ის, რასაც ნორმებსა და წესებში, ან „საზოგადოდ, ზოგადი აქტების საერთო წარმოდგენებში“ არავითარი ეკვივალენტი არ მოეძებნება, – სწორედ ესაა ჩვენი ცხოვრება. ამაში ვართ ცოცხლები, იმიტომ, რომ ყველაფერ დანარჩენში, რაც წესებისა და ნორმების მიხედვით ვიცით, მკვდარნი ვართ; ან სხვაგვარად – ჯერჯერობით მხოლოდ ინტუიციაც გვყოფნის – თავს ცოცხალ არსებებად სწორედ ამგვარ რამეებში ვგრძნობთ.

და კიდევ ერთ ნაბიჯს გადავდგამ, რომ უფრო გავამყარო, რომ სწორედ ის, რაც არ შედის ლოგოსში ან ამ დასახელებებში, არც იმ სფეროში შედის, სადაც ინდივიდუალური შთაბეჭდილებებისთვის ეკვივალენტი არ მოიძებნება, ის, რაც საკუთარი თავის ცოცხალ არსებად შეგრძნების მხარეს გვრჩება. სწორედ ეს არის ცნობიერება (ცოდნისგან და ბევრი სხვა რამისგან განსხვავებით). არის გარკვეული დაძაბულობა საკუთარი თავის ცოცხალ არსებად შემაგრძნობელ ცნობიერებასა (როგორც ახლახანს ვუწოდე მას, მაგრამ ის ჯერჯერობით მხოლოდ გაურკვეველი რამაა) და ემპირიულ ცნობიერებას შორის, რომლის ნაწილიც ჩვენი ცოდნაა (მათ შორის ნორმების და წესების ცოდნა). მათ შორის გარკვეული დაძაბულობა წარმოიშვა, თუნდაც იმ თვალსაზრისით, რომ ცოდნის, ნორმების და წესების სამყაროში არაფერია ისეთი, რაც ამას შეესაბამება და რის განცდასაც შევძლებდი, – ნორმების და წესების სამყაროდან მიღებული ცოდნა რომ დავურთო ჩემს განცდას და ის ამგვარად განვიცადო. ერთი პატარა დასკვნა გავაკეთოთ: ის, რასაც შემდგომშიც ტექსტს ან ორგანოს ვუწოდებთ, არ არის ცოდნა. შესაბამისად, ნებისმიერი ცვლილება, რომელსაც წავაწყდებით, არ არის ცოდნის გზით წარმოებული ცვლილება. როცა რახილის შესახებ რაიმეს გავიგებ, ცოდნით ვერაფერს შევცვლი. თუკი მეცოდინება, არსებითად, როგორი ვოკალი ითვლება მშვენიერად, ვერაფერს გამოვიტან ბერმას სიმღერის ცოცხალი აღქმით. და ამ საკითხის გონებაში განმტკიცებით ერთ ძალიან საინტერესო პრობლემას მივადგებით. წეღან, სენ-ლუს მაგალითის მოხმობისას, საგანგებოდ არ მიხსენებია ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი მომენტი, რომლის მოხმობაც დროულია იმ აზრის კონტექსტში, რომ ტექსტი არ არის ცოდნა. ერთი სიტყვით, ისე ვიტყვი, რომ აზრთა მსვლელობას მივყვეთ: ჩვენ ვდგავართ გრძნობების აღზრდის, ან საკუთარი თავის ფორმირების, ან თვითრეალიზაციის სფეროში, – სფეროში, სადაც არსებობს იმის შეცნობის პრობლემა, რაც ლოგოსის ელემენტებში არ არის – შეცნობის და ვერ შეცნობის პრობლემა, რადგან, როდესაც ბერმას სიმღერას ვისმენ ან რახილის სახეს ვხედავ, ჩემს წინაშე პირველ შემთხვევაში სიმღერის სილამაზეა, მეორეში – რახილის ცხოვრებაში რეალური ბიოგრაფიული გარემოების ფაქტის ცოდნა; კერძოდ ის, რომ რახილი ოცფრანკიანი მეძავია. შეიძლება ეს ყველაფერი თავს გადამხდეს და ვერ შევიცნო; ვერ შევიცნო, რადგან თავში მექნება ზოგადი წარმოდგენა იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს მშვენიერი სიმღერა, როგორია კარგი სიმღერა, როგორია ცუდი სიმღერა; ან ვიცოდე, როგორები არიან ქალები. ვიმეორებ – იმის შეცნობის პრობლემა, რაც არის. პრუსტი ზოგჯერ ასე ამბობდა: „მეგობრის ვერშეცნობა“ ან „ღმერთის ვერ შეცნობა“16. ხომ შეიძლება, კაცი ღმერთს შეხვდეს და მასში ღმერთი ვერ შეიცნოს; ან მეგობარს შეხვდეს და მასში მეგობარი ვერ შეიცნოს. ვიმეორებ: უნდა ჩავიბეჭდოთ, რომ ეს უბრალო შემთხვევითობა არ არის, ამაში ჩართულია კანონები. არსებობს კანონებები იმისა თუ რატომ ვერ შევიცნობთ, ზუსტად ასევე არსებობს კანონები იმისა, თუ რატომ შევიცნობთ. ანუ პირობები და კანონები, რატომ შეგვიძლია შევიცნოთ ის, რაც შეგვეძლო ვერც შეგვეცნო. აი, ასეთი ერთგვარი, გნებავთ, გაუგებრობამდე და სული ტრაგედია და კომედია გვაქვს, როდესაც ერთი მონათესავე სული შეხვედრისას მეორეს ვერ ცნობს. უკვე თითქოს სრულიად ჩვეულებრივი ენით გადმოვცემ იმას, რაზეც როგორც აბსტრაქტულ საგნებზე ვლაპარაკობდი, სილამაზეზე, სილამაზის ცნებაზე იმაზე, რომ სილამაზის გაგება არასდროს შეესაბამება ინდივიდუალურ შთაბეჭდილებას. არა, საქმეც ისაა, რომ ეს ყველაფერი ერთი და იგივეა. ერთი სიტყვით, ამ საკითხს გუმილიოვის ლექსის სტრიქონის საშუალებით გამოვხატავ (პრუსტის ერთ-ერთი გენიალური თემა და ზოგადადაც – პოეზიის თემაა): „ო, რა ღვთაებრივია შეერთება ერთურთისათვის ქმნილთა!“. ანუ, შესაძლოა, რაღაც იმთავითვე ერთმანეთისთვის იყოს შექმნილი, მაგრამ არ შეერთდეს, ემპირიული შეხვედრის დროსაც კი. გასაგებია, რომ შეიძლება, უბრალოდ, იმიტომ არ შეერთდნენ, რომ ერთმანეთს ვერასდროს ვერ შეხვდნენ, მაგრამ ისიც შეიძლება, რომ შეხვდნენ და ვერ შეერთდნენ. და თუკი შეერთდნენ – „ო, რა ღვთაებრივია შეერთება ერთურთისათვის ქმნილთა!“ ესე იგი შეიძლება იყოს რაღაც დასაბამიდან ერთმანეთისათვის შექმნილი და არ შეერთებული ემპირიული შეხვედრისასაც კი. გასაგებია, რომ შეიძლება არ შეერთდე, უბრალოდ იმიტომ, რომ არასოდეს არ შეხვდით, მაგრამ არა… შეიძლება შეხვდე და ვერ შეერთდე. მაგრამ თუ შეერთდი, მაშინ „ო, რა ღვთაებრივია შეერთება ერთურთისათვის ქმნილთა!“

მაშასადამე, შეერთება-ვერშეერთებაზე, მეტიც, ასე ვთქვათ, ადამიანის ტრაგიკულ სასრულობაზე ვსაურბობთ. საქმე ისაა, რომ არ შეგვიძლია, ვინაიდან სასრულნი ვართ, უსასრულო დრო არ გაგვაჩნია, ემპირიულად შევხვდეთ ყველაფერს, რაც ჩვენთვისაა შექმნილი. არ შეგვიძლია იმიტომ, რომ ჩვენი ცხოვრებისეული სივრცე შეზღუდულია, გეოგრაფიული თვალსაზრისითაც კი. საიდან იცით, რომ ახლა ვინმე პარიზში არ გელოდებათ? და ახლავე რომც შეძლოთ პარიზში გაქცევა, გეტყოდით: „იქნებ სწორედ ლონდონში გელოდებიან და არა ახლა, არამედ რამდენიმე წლის შემდეგ?“ უფრო მეტიც, შემიძლია საკუთარ თავს ვკითხო: ნუთუ ყველაფერი, რაც ჩვენი ცხოვრებაა, ჩვენსავე ცხოვრებაში ხდება? ტყუილად ხომ არ მოუგონიათ ადამიანებს უკვდავების იდეა და ამის იმედით არსებობდნენ. ამ მეტაფორის საშუალებით, მათ გარკვეული გარემოება მოიხელთეს, რომელიც ჩვენს ცხოვრებაში მოქმედებდა. მათ შორის ეს სასრულობაც მოიხელთეს. გარწმუნებთ, ჩემ თავზე ზუსტად ვიცი, რომ არსებობს რაღაც წიგნი, რომელიც თქვენთვისაა დაწერილი და რომელსაც ვერასდროს წაიკითხავთ, ვინაიდან ყველა წიგნის წაკითხვა შეუძლებელია. წიგნების რაოდენობა არ შეესაბამება ჩვენი აქტების დასაშვებ რაოდენობას. აღარაფერს ვამბობ ემპირიულ შემთხვევითობაზე, რომ ზუსტად იმ ბიბლიოთეკაში ან იმ წიგნის მაღაზიაში მოხვდეთ, სადაც ეს წიგნია. ეს ხომ შემთხვევითობათა თვალუწვდენელი ზღვაა, რომელშიც ვერ გავალთ. მაგრამ საინტერესოა შემდეგი: მართალია, თქვენ ვერასდროს წაიკითხავთ იმ წიგნს, რომელშიც თქვენი გამოცდილების მსგავსი რამ წერია და, თუკი ამ წიგნის საშუალებით საკუთარ არსებაში ჩაიხედავდით, ამით ნაბიჯს წინ გადადგამთ და ეს არის წიგნის ამოცანა, – მაინც, ამ წიგნში აღწერილი მოვლენები შეიძლება თქვენს სულში მოხდეს. სიმბოლისტები ხომ ამბობდნენ, რომ არსებობს სიმბოლური შესაბამისობები; რომ რაღაც მოსაზრება, რომელიც წიგნშია წარმოდგენილი, რომელსაც ვერასდროს წაიკითხავთ მხოლოდ იმიტომ, რომ ემპირიულად შეზღუდული, სასრული ხართ, – ეს აზრი მაინც შეიძლება მოგივიდეთ თავში. ანუ არსებობს ისეთი რამ, რაც ადამიანის შეზღუდულობის, მისი სასრულობის წინააღმდეგ მოქმედებს. ამგვარი მოქმედი ინსტრუმენტებია ის საგნები, რომლებსაც ტექსტები ვუწოდე. ფილოსოფოსები მას პროდუქტულ წარმოსახვას უწოდებდნენ – რაღაც გამანეიტრალებელს, რაც იმ შემთხვევითობისგან მაზღვევს, რასაც ემპირიულად არ შემიძლია შევხვდე, დავინახო. არსებობს გარკვეული დამატებითი უნარები – დავუშვათ, მათ ადამიანის წარმოსახვას უწოდებენ, რომელიც აგებს კონსტრუქციებს, რასაც ტექსტები ჰქვია. ტექსტები ჩვენში წარმოქმნიან მოვლენებს, რომლებიც არ არიან დამოკიდებული ამ მოვლენების მატარებლებთან ან მატერიალურ, ასე ვთქვათ, განმახორციელებლებთან შეხვედრის ემპირიულ შესაძლებლობაზე ან შეუძლებლობაზე. მეტიც, არ შეგვიძლია ყველაფრის ცოდნა ერთი ფუნდამენტური კანონის მიხედვით. მოდით, დავუშვათ: შეიძლებოდა, ყველაფერი გვცოდნოდა და, მიუხედავად იმისა, რომ სასრული ვართ, მაინც ტექსტებით შეგვევსო საკუთარი უსასრულობის შეუძლებლობა. მაინც რას ნიშნავს „ყველაფრის ცოდნა“? სივრცის და დროის ყველა წერტილში ყოფნას. დავუშვათ, შესაძლებელია მთელი სივრცის და დროის მოხელთების გარკვეული „ღვთაებრივი“ უნარის ფლობა და მასში ჩემი მონაწილეობა. მათემატიკოსები და ფიზიკოსები ე.წ. ზღვრულ გადასვლას ახორციელებენ, ანუ ზღვარზე განიხილავენ. შეგვიძლია, ზღვარზე ავიღოთ წარმოსახვა, მაგრამ იმ პირობით, რომ იმ სამყაროს ნაწილი არ ხართ, რომელსაც ხედავთ და აღწერთ. თუკი თავად მსახიობი ხართ – არა მხოლოდ სპექტაკლს უყურებთ, არამედ მისი მონაწილეც ხართ, ანუ სპექტაკლში საკუთარი მონაწილეობით ყველა მოვლენას ცვლით, ეს მოვლენები კი თქვენთანაა დაკავშირებული, – მაშინ, არსებითად, ყველაფრის ცოდნა თქვენთვის, მართლაც. შეუძლებელია, ვინაიდან ამ ცხოვრებაში თვითონ მონაწილეობთ. გამოდის, რომ კიდევ ერთი შეზღუდვა გვაქვს. და აქ მიგიყვანეთ იქამდე, რისი თქმაც ცვლილების საკითხთან დაკავშირებით მინდოდა.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი