მერაბ მამარდაშვილი გზის რომანი ან განთავისუფლების რომანი

0
433

შეგახსენებთ, რომ ტექსტი, რომელსაც ვარჩევთ, – როგორც გითხარით, სურვილების და მოტივის, ადამიანური არსის თვითფორმირების, გრძნობების აღზრდის რომანია. მოგეხსენებათ, რომ ევროპულ ლიტერატურაში (და არა მხოლოდ ევროპულ ლიტერატურაში) არსებობს რომანის ასეთი ტრადიციული ფორმა – გოეთეს რომანი „ვერთერი“ ან ფლობერის რომანი, რომელსაც ასევე ეწოდება: „გრძნობების აღზრდა“ (ან მგრძნობელობის). თანამედროვე ტექსტისთვის უფრო გასაგები ენით რომ ვთქვათ, ტერმინ „გრძნობების აღზრდის რომანს“ არ გამოვიყენებ, რადგანაც ეს ტერმინი რაღაც ძალიან პედაგოგიურად ჟღერს, ხოლო ის, რასაც ჩვენ ვაკეთებთ, ძალიან შორსაა პედაგოგიკისა და ლიტერატურათმცოდნეობისგანაც.

ამ რომანს გზის რომანს ან გათავისუფლების რომანს ვუწოდებ, რომ თქვენს გონებასა და სულში არსებულ ტრადიციებთან ასოციაცია აღვძრა. ვთქვათ, რელიგიურ ტრადიციასთან, სადაც გვხვდება ტერმინი „ხსნა“, ან „გათავისუფლება“. სიტყვა „გზას“ არა მხოლოდ ცხოვრების ყოველდღიური გზის მნიშვნელობა აქვს – ხსნის გზა. ან, გნებავთ, გამოსყიდვის გზა. და რაც უფრო მეტ წმინდად წოდებულ ტექსტებში არსებულ ტრადიციულ ტერმინს შეუსაბამებთ მას, მით უფრო მალე შეგიმსუბუქებთ იმის გათავისების სამუშაოს, რაზეც მოგითხრობთ.

ეს, რა თქმა უნდა, მხოლოდ ასოციაციები, მეტაფორები იქნება, მაგრამ ისინი გამოგვადგება იმის გასაგებად, რაზეც იქნება საუბარი. მაშ ასე – საკუთარ თავთან მისვლა. ან, შეიძლება, ენის შესაძლებლობები გავათამაშოთ და ასე ვთქვათ: ცხოვრების იმგვარი გზა, რომლის შედეგადაც ადამიანი საკუთარ თავთან მიდის და საკუთარი თავის რეალიზებას ახდენს.

პრუსტისთვის მთავარი მამოძრავებელი მოტივი, პათოსი და სწრაფვა იყო ის, რაც შეგვიძლია მოვათავსოთ სიტყვებში – „საკუთარი თავის რეალიზება“. საკუთარი თავის რეალიზება საკუთარი სურვილების მთელი მრავალფეროვნებით, რომლებიც კი გაგაჩნია, მაგრამ არაფერი იცი მათ შესახებ, მათი ბუნება შენთვის გაუგებარია. არადა, შეუძლებელია იმის რეალიზება, რისი ბუნებაც გაუგებარია. თუკი ვერ გაიგებ საკუთარ სურვილებს, საკუთარი თავის რეალიზაციას ვერ შეძლებ. ამიტომაც პრუსტისთვის, და, ალბათ, ნებისმიერი ადამიანისთვის, სიტყვა „საკუთარი თავის რეალიზება“ ემთხვევა სიტყვებს „იმის გაგება, რა ხარ სინამდვილეში და როგორია შენი ნამდვილი მდგომარეობა“.

ლექციაში ფოლკნერი უკვე ვახსენე, რომელიც ამბობდა, რომ ადამიანის ყველაზე დიდი ტრაგედია ისაა, როცა მან არ იცის, ვინ არის და რა ადგილი უკავია. ისიც მოგეხსენებათ, რომ ფოლკნერს ტექსტის მეტისტმეტად გართულებული ფორმა დაჭირდა, რომ განსხვავებულ დროით პლასტებში იმ შეგრძნებების და მდგომარეობების ნამდვილი მნიშვნელობა აღედგინა, რომლებსაც ადამიანი ახლა, ამ წუთას განიცდის. მაგრამ ისინი თავისი ბუნებით, თავისი აზრით, თავისი მნიშვნელობით გაუგებარია, თუკი მათ არ გარდაქმნი რეკონსტრუირებულ პლასტებად და ძირებად, რომლებიც შენგან ძალიან შორს მიდის.

პოლ ვალერი ამბობდა: „ჩემი გრძნობები ჩემამდე შორიდან მოდიან“1. ან: ჩემი მდგომარეობები ჩემამდე ძალიან შორი გზიდან მოდიან. საერთოდ, ადამიანი შორეული პერსპექტივის მქონე არსებაა. ის, რასაც ის განიცდის ახლა, აქ და ის, რაც მას თვითკმარი ეჩვენება, მაგალითად, მეჩვენება, რომ ბლოკნოტს ვხედავ, მაშასადამე, ეს არის აქტი, რომლის მიღმა წასვლა საჭირო არ არის, ის საკუთარ თავს თვითონვე ამოწურავს – გასაგებად გადმოვცემ? – ის თვითკმარია. ასე მეჩვენება. სინამდვილეში კი ისიც, რომ ახლა ბლოკნოტს ვხედავ, ჩემი ახლანდელი მდგომარეობის მსგავსად, ამწუთას შორიდან მოდის. რომ შევაჯამო, გაიხსენეთ მაგალითი, რომელიც მოვიხმე: სენ-ლუ რახილს ისევე უყურებს, როგორც მე ვუყურებ ამ ბლოკნოტს.

მაგრამ ის, როგორც სენ-ლუ ხედავს რახილს, მომდინარეობს არა ამ ვითარებიდან, თუ რას ხედავს ახლა, არამედ შორიდან მოდის მასთან. მათ შორის ოცნებების, დიადი ზმანებების სამყაროდან, რომლებიც თავიანთ შუქს ფენენ რახილის თავისთავად ცარიელ სახეს და ამ ათინათში მას ეჩვენება, რომ რაღაც თვითკმარს უყურებს; რეალურ რახილს ხედავს, რომელიც თითქოს იმ თვისებების მატარებელია, რომლებსაც სენ-ლუ ხედავს და ის მშვენიერ ქალს ხედავს.

მაშასადამე, სენ-ლუ – რახილის დასანახად თავისი სიშორიდან მოდის, მარსელი კი, რომელიც რახილს უყურებს, ისიც თავისი, სხვა სიშორიდან მოდის. და ამ „სიშორეში“ ოცფრანკიან მეძავს ხედავს – იმ სახის ნაცვლად, რაშიც სენ-ლუ ღვთაებრივ ქალს – „სამყაროს ცენტრს“ ჭვრეტს.

ასე რომ, ვიმეორებ – როგორც აღმოჩნდა, მარტივი არ არის იმის ცნობა, რასაც ვხედავთ. ამიტომაც, როცა ვამბობ: პრუსტისეული მანია საკუთარი თავის რეალიზებაა-მეთქი, პრუსტთან ის თითქმის იგივეობრივია მეორე ფრაზის, რომელიც ასევე ძალიან ხშირად მეორდება მთელი რომანის მანძილზე, და უცბად ვერ ჩაწვდებით, რატომ შეიძლება, რომ ეს ფრაზები იგივე ობრივი იყოს.

ახლავე წარმოვთქვამ ამ ფრაზას. ესე იგი, პირველია: საკუთარი თავის რეალიზება. მეორე ფრაზა ასეთია, დაახლოებით ასე ჟღერს (პრუსტი მას სხვადასხვა კონტექსტში იმეორებს, მაგრამ მნიშვნელობა ყოველთვის დაახლოებით ერთი და იგივეა): მწერლის მოვალეობა, ამავე ფორმულით რომ ვთქვათ, შთაბეჭდილების რეალიზებაა. რა კავშირი შეიძლება იყოს „საკუთარი თავის რეალიზაციასა“ (რომელსაც საერთო მნიშვნელობას ვანიჭებთ (ვთქვათ, ადამიანად ფორმირება, ზრდასრულად გახდომა და ა.შ.) და „შთაბეჭდილების რეალიზაციას“ შორის? ისინი ემთხვევა იმაში, რასაც სინამდვილეს ვუწოდებ.

პრუსტი ამბობდა, რომ ერთადერთი ნამდვილი ფილოსოფია არის ის, რომელიც მდგომარეობს „იმის აღდგენასა და გამოცნობაში, რაც სინამდვილეშია“. ანუ ფილოსოფია გარკვეული სწავლება ან სწავლული წიგნიერი საქმიანობა კი არ არის, არამედ ჩვენი ცხოვრების ნაწილია, ვინაიდან, თუკი იმის დადგენის ჩვენეულ უნარს, რაც სინამდვილეშია (მათ შორის ჩვენს გრძნობებში), ფილოსოფია ეწოდება, მაშინ, შესაბამისად, ფილოსოფია არის იმის ელემენტიც, როგორი იქნება ჩვენი გრძნობები ან მდგომარეობა მას შემდეგ, რაც დავადგინეთ, სინამდვილეში რას ნიშნავს ისინი.

საკუთარი თავის რეალიზება – შთაბეჭდილების რეალიზება. ვთქვათ, პრუსტის და ჩვენი თვალსაზრისითაც, – ამ სიტყვებს მუდმივად შევათავსებ, ვინაიდან ჩემი ამოცანაა ვაჩვენო, რომ, რასაც პრუსტი ამბობს, იმის თქმა ჩვენც შეგვეძლო, რომ დავფიქრებულიყავით. უბრალოდ, ის ცოტა ადრე დაფიქრდა და მთელი წიგნი დაწერა, ჩვენ კი ცოტა მოგვიანებით ვფიქრობთ. მაგრამ ამ სულიერი ინსტრუმენტის გამოყენება შეგვიძლია, რათა ამ ოპტიკური ინსტრუმენტის საშუალებით საკუთარ სულში და საკუთარ გამოცდილებაში ჩავიხედოთ.

მაშასადამე, სენლუმ, რომელსაც რახილის შესახებ შთაბეჭდილება ჰქონდა, პრუსტის აზრით, ვერ შეძლო შთაბეჭდილების რეალიზება. არ ახსნა ის, ამავე დროს არც იმ შორეულში გადავიდა, საიდანაც რახილი ჩანს ისე, როგორც ჩანს, ანუ – როგორც ამქვეყნად უმშვენიერესი ქალი. შთაბეჭდილების არრეალიზებით მან საკუთარ გრძნობებში საკუთარი თავის რეალიზებაც ვერ შეძლო. და რად იქცა ის? სრულიად შემთხვევითი ვითარების მარიონეტად. საკუთარი მდგომარეობის მონად.

ნებისმიერი ფილოსოფია კი, ისევე როგორც ნებისმიერი აზრი, თავისუფალი ადამიანის საქმეა. მათ შორის მოჩვენებებისგან თავისუფალისაც, რომლებიც საკუთარი სულიდანვე მომდინარეობს. ამიტომაც ფილოსოფოსები თვლიან, რომ ადამიანი, ადამიანური არსება თავისუფალია, ამ სიტყვის აბსოლუტური მნიშვნელობით. რატომ? იმიტომ, რომ, თუკი ის რაიმეზეა დამოკიდებული ან მონაა, მხოლოდ საკუთარი მოჩვენებების მონაა, რომლებიც საკუთარი სულიდანვე მომდინარეობს.

მას გარემო კი არ აქცევს მონად – გარემოსთან მიმართებით ადამიანი აბსოლუტურად თავისუფალია, – მისი მონობის ძირები თვით მისივე არსების სიღრმეშია. სენ-ლუს მონობის ძირები (ამ შემთხვევაში მონობა იგივეა, რაც საკუთარი თავის რეალიზაციის შეუძლებლობა) საკუთარი შთაბეჭდილების რეალიზების, იმის გარკვევის უუნარობიდან მომდინარეობს, რასაც სინამდვილეში გრძნობს. შეიძლება თუ არა მის მიერ განცდილი გრძნობა რახილის თვისებებს მივაწეროთ – რომ ის ასეთია აბსოლუტური გაგებით, რომ თავისი ღირსებებით შეუძლებელია საკუთარი თავის მიმართ სიყვარული არ გამოიწვიოს, თუ არ არის ასეთი.

პრუსტის მთელი ფილოსოფია იმის დასაბუთებას ითვალისწინებს, რომ ასეთი რამ შეუძლებელია. არ არსებობს ადამიანური თვისებები, რომლიდანაც გამომდინარეობს ჩვენი მათდამი (ამ ადამიანებისადმი) დამოკიდებულება. ნებისმიერი ქალის, როგორც სიყვარულის ობიექტის, ჩანაცვლება ხომ მინიმუმ ათასობით სხვა ქალით შეიძლება. და რომ მიგახვედროთ, რას ვგულისხმობ, არისტოტელეს ერთ ფრაზას შეგახსენებთ.

თავის დროზე, მან ძალიან კარგად თქვა, რომ მიზეზი, რის გამოც გვიყვარს, გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე სიყვარულის ობიექტი. ის გულისხმობდა, რომ, როცა ადამიანი გვიყვარს, სინამდვილეში რაღაც სხვა გვიყვარს, რომელიც თვისებებით ამ ადამიანს არ ემთხვევა. შესაბამისად, პირიქით: იმ ადამიანის თვისებათაგან, რომელიც გვიყვარს, ჩვენი მდგომარეობა არ გამომდინარეობს.

ეს მდგომარეობა მისგან არ მომდინარეობს. ეს რომ სხვაგვარად ყოფილიყო, სამყარო სრულიად გაუგებარი იქნებოდა. ცხადია, არავითარი ლოგიკა არ არის იმაში (რომ დავფიქრდეთ), რომ თუკი რომელიღაც ადამიან A-ს B-ს თვისებები აქვს, ამიტომ მე – C-ს მის მიმართ სიყვარული უნდა მამოძრავებდეს. მხოლოდ იმიტომ, რომ შემიძლია მიყვარდეს ადამიანი A და თქვენ არ გიყვართ ის, თუმცა, მას იგივე თვისებები აქვს, და ა.შ.

მაშასადამე, ისევ ვიმეორებ, სხვა კუთხით განვმარტავ სიტყვა „რეალიზაციას“. საკუთარი თავის რეალიზაცია, ან – საკუთარ თავთან მიახლოება. მართლაც, ეს ყველაფერი შეგვიძლია ჩამოვაყალიბოთ სხვა, ასევე ძალიან საინტერესო საკითხის გათვალისწინებით, რომელიც, შესაძლოა, ბანალური მოგეჩვენოთ. საკითხი ამგვარია: პრუსტის რომანის მთელი თემა გულისხმობს იმის დადგენას, თუ როგორ ვყალიბდებით და ვყალიბდებით თუ არა საერთოდ. ანუ ვხდებით თუ არა, საერთოდ, ზრდასრულები, მამაკაცები.

აქ, როგორც ჩანს, ქალთა საზოგადოება ჭარბობს, მაგრამ ამასწინათ უკვე გამოვიყენე ტერმინი „მამაკაცი“ ადამიანურ სიმამაცესთან მიმართებით და თავს უფლებას მივცემ, კვლავაც გამოვიყენო. პრუსტისთვის, როგორც უკვე ვთქვი, მთავარი პრობლემა არის – ზრდა, მამაკაცად გახდომა. და ეს საკითხი იქამდე დადის, განაწყენებული ვართ თუ არა სამყაროზე. ვინაიდან, რას ნიშნავს, რომ არ იყო ზრდასრული, მამაკაცი? ჩათვალო, რომ სამყაროს „ცენტრი“ ჩვენ ვართ და ის იმისთვისაა შექმნილი, რომ ან გაგვანაწყენოს ან თავზე ხელი გადაგვისვას.

მშვენივრად მოგეხსენებათ, რომ ბავშვთა ფსიქოლოგია სწორედ ამ ეგოცენტრიზმს გულისხმობს, როდესაც ბავშვი საკუთარ თავს სამყაროს ცენტრად წარმოიდგენს იმ გაგებით, რომ ყველაფერი, რაც სამყაროში ხდება, იმისთვის ხდება, რომ ან სიამოვნება მიანიჭოს მას, ან გაანაწყენოს. და ყველა მოვლენას მისთვის, ასე ვთქვათ, ნიშნური ბუნება აქვს, მასთან დამოკიდებულებაში ყველაფერი რაღაცას ნიშნავს. ამიტომაც ვამბობთ (თუმცა ეს ტავტოლოგიაა): ბავშვი ინფანტილურია. ბავშვი არის ბავშვი. მაგრამ როდესაც საქმე ზრდასრულს ეხება? ირგვლივ მიმოიხედეთ და დაინახავთ საზოგადოებას, მდგომარეობას – მე ვიტყოდი… ასაკგადაცილებულ დებილებს, რომლებიც ბავშვობის ასაკში ჩარჩნენ და მთელ გარემომცველ სამყაროს ისე აღიქვამენ, თითქოს მასში რაღაც მათთან მიმართებით ხდება და არა – თავისთავად.

ბავშვის თვალსაზრისით, ყვავილიც კი სამყაროში თავისთავად არ იზრდება – როგორც ცხოვრების ავტონომიური მოვლენა. ან – ირგვლივ ბნელა და დემონები ფუთფუთებენ, რომლებიც მათ ნათელ კუნძულს ალყაში აქცევენ, – კონსპირაციები, შეთქმულებები, მათ მიმართ გარკვეული ჩანაფიქრები. ჩამოყალიბების, ზრდასრულობის პირველი ფილოსოფიური აქტი კი შემდეგს გულისხმობს – მართლაც, ახლა გამახსენდა ფრაზა, რომელიც თავის დროზე ლუდვიგ ვიტგენშტაინმა თქვა: სამყაროს ჩვენს მიმართ არავითარი განზრახვა არ გააჩნია. ეს ზრდასრულის თვალსაზრისია.

მაგრამ ზრდასრულებიც შეიძლება ბავშვებივით იქცეოდნენ – გაიხსენეთ, რომ სპარსეთის ერთმა მეფემ, რომელსაც საბერძნეთის დაპყრობა სურდა, ფლოტილია გააგზავნა საბერძნეთში, ამ დროს ზღვა აღელდა და მთელი მისი ფლოტილია დაიღუპა. და მან ზღვის გაროზგვა ბრძანა. სასაცილო აქტია. ახლა საკუთარ თავზე დაფიქრდით, რამდენჯერ ვროზგავთ ზღვას ან სამყაროს, იმიტომ, რომ გვეჩვენება, სამყაროს ჩვენს მიმართ გარკვეული გადაწყვეტილებები ჰქონდა – ისევე, როგორც ზღვას ქსერქსესთან მიმართებით.

სწორედ ამ „ჩამოყალიბება-არჩამოყალიბების“ თემას მოგვიანებით დავინახავთ არსებით დეტალებში – ვთქვათ, პრუსტის ტექსტიდან პატარა სცენა, რომელიც თითქოსდა სრულიად, როგორც ფრანგები იტყოდნენ – ანოდინ, უფერული, აზრს მოკლებულია და ვერ ვხედავთ, არადა, საჭიროა ვხედავდეთ, თუნდაც იმიტომ, რომ პრუსტმა სწორედ ამიტომ დაწერა ეს ტექსტი.

სცენა ოტელში: ბიჭი, რომელიც მიეჩვია, რომ მუდმივად შინ იყო, დედის კალთას ამოფარებული, აღმოჩნდება ოტელში და დაძინებას ვერ ახერხებს, იმიტომ, რომ ყველა ნივთი – კარადა, საწოლი, ფანჯარა – მისკენ მოიწევენ, თავიანთი იქ ყოფნით სულს უხუთავენ მას, ეს ნივთები ცოცხალ არსებებად და მისდამი მტრულად განწყობილად წარმოუდგება. და ამის მიღმა მთელი ფილოსოფიაა, მე კი ორ პუნქტს გამოვყოფ. პირველი, რისი თქმაც მინდა: საქმე გვაქვს ისეთ ადამიანთან, რომელმაც ფიქრით იშრომა, ხოლო გადმოტანილი ტექსტი – ფიქრის ისტორიაა და, ამავე დროს, შესანიშნავი, მშვენიერი ფრანგული ტრადიციაა.

თავის დროზე კიდევ ერთმა დიდმა ფილოსოფოსმა, სახელად დეკარტმა, დაწერა ტრაქტატი „მსჯელობა მეთოდის შესახებ“, ნაშრომს ასევე ეწოდება, მაგრამ ის იწერებოდა (და დეკარტი თვითონვე ამბობდა ამაზე), როგორც „ჩემი ფიქრის ისტორია“. ან, გნებავთ, გრძნობების აღზრდის ისტორია. ან რომანი „გრძნობების აღზრდა“ – საკუთარი თავის რეალიზაციის, გზის გავლის რომანი, რომელიც ცოცხალი გამოცდილების სახითაა ჩაწერილი. მოცემულ შემთხვევაში – ფიქრის ცოცხალი გამოცდილება.

ესაა შთაბეჭდილების რეალიზებაც. პრუსტისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ შთაბეჭდილების აღწერა მიზანშეწონილია, თუკი მას იღებ, როგორც რაიმე და ფარული და სიღრმისეული კანონის ნიშანს, რომელიც ამ შთაბეჭდილების მიღმაა. მათ შორის, პრუსტის თვალსაზრისით, ეს ისიც არის, თუ როგორ ვახდენთ საკუთარი თავის რეალიზებას.

მაგალითად, გარკვეულ უხერხულობას ვგრძნობ ოთახში და, თუკი ბავშვი ვარ, რასაკვირველია, ვთვლი, რომ კარადაა ცუდი და უხერხულობის მიზეზი ისაა. პრუსტი კი, რომელსაც ჩამოყალიბება უნდა, ჩამოყალიბების მართებულ გზას პოულობს: როგორს? მოცემული მდგომარეობა მიიღოს არა როგორც უხერხულობა, გამაღიზიანებელი ფაქტორი, რომელსაც ადვილად მივაწერთ ობიექტის თვისებებს. ისევეა, როგორც სიყვარულში – შემიძლია ცუდ კარადას მივაწერო ის, რომ იმ ოთახში ვერ ვიძინებ, სადაც ის დგას, – ისევე, როგორც სიყვარულის ობიექტი ქალის თვისებებს შემიძლია მივაწერო ის, რომ მიყვარს. ერთი და იგივე მდგომარეობაა. უფრო მეტიც, ფაქტობრივად, იმით, რაც ვთქვი, ლიტერატურის ამოცანა ჩამოვაყალიბე.

პრუსტისთვის მოსაწყენი იქნებოდა იმ შეგრძნებების, როგორც ლიტერატურული შრომის აღწერა, რომლებსაც ჩვენ განვიცდით, მდგომარეობა, რომელშიც ვიმყოფებით, თუკი ამ აღწერას არ ექნებოდა ამოცანა, რომელიც ცხოვრების მოწესრიგების ამოცანას დაემთხვეოდა, თუკი არ ვისახავ ამოცანას, დავადგინო იმის დაფარული მნიშვნელობა, რასაც ვგრძნობ, ან კანონი, რომელიც პრუსტთან დროის და იმის ბუნების გაგებას, ამოხსნას უკავშირდება, რასაც ცხოვრებისეული შრომა ვუწოდე. და მეორე – რაც კანონის თემას უკავშირდება: თუკი არსებობს შთაბეჭდილება (რომლის რეალიზებაც ჩვენზეა), მაშინ შთაბეჭდილების რეალიზაცია ფარული კანონის (და ის ყოველთვის ფარულია) დადგენას ნიშნავს.

ზუსტად ისევე, როგორც იმის მიღმა, რაც გვიზიდავს ადამიანში და სიყვარული ეწოდება, გარკვეული კანონი იმალება. იმის მიღმაც, რაც კარადასავით გვადგას თავს, გარკვეული კანონი იმალება და მაშინ ამ აღწერასაც აზრი აქვს. ანუ ის საინტერესოა, როგორც ლიტერატურული აღწერაც და როგორც გზის გავლის ელემენტიც. ხსნა ან გათავისუფლება. მოგეხსენებათ, რომ, თუკი ადამიანი ასე ძლიერ არის დამოკიდებული კარადაზე, მაშინ, რა თქმა უნდა, ის არ არის თავისუფალი. არადა, ცუდი არ არის, როცა ადამიანი თავისუფალია.

მაშასადამე, პრუსტთან ჯიუტად მეორდება, მხოლოდ ტერმინებზე რომ ვისაუბროთ, სიტყვა „კანონი“ (ამ სიტყვას ათეულობით ვარიაციაში შეხვდებით), ის სხვა პოეტებსა და მწერლებზე მსჯელობისასაც კი მხოლოდ ამ თემით ინტერესდებოდა. კანონი – რამდენად აღმოაჩინა სხვამ ფსიქოლოგიური ცხოვრების რომელიმე კანონი.

ვთქვათ, ნერვალის შესახებ ამბობდა (ჟერარ დე ნერვალი – მე-19 საუკუნის რომანტიკოსი პოეტი, პრუსტს ძალიან უყვარდა ეს პოეტი, ბოდლერთან ერთად); „..შემიძლია დავასახელო, სულ მცირე, ექვსი კანონი, რომლებიც ნერვალმა დაადგინა“. „კანონებში“ პრუსტი, რასაკვირველია, დაფარულ მნიშვნელობას ან იმის ფარულ მექანიზმს გულისხმობდა, რომელსაც ზედაპირზე, გარეგნულად განვიცდი სიყვარულის, გაღიზიანების, აღფრთოვანების, სიხარულის და ა.შ. სახით. ამავე დროს, სიხარულს აზრი აქვს მხოლოდ მაშინ – რატომ მიხარია? – როცა შემიძლია, რომ მის მიღმა რაიმე დაფარული აზრი დავინახო, დავადგინო.

და მეორე, რაც ასევე ხშირად მეორდება და უცნაური მოგეჩვენებათ, ეს გახლავთ თემა ან სიტყვა „ტელესკოპი“ (მართლაც, ის, რისი თქმაც მინდა, პრუსტის ტექსტის წაკითხვასთან დაკავშირებით, თქვენთვისაც შესანიშნავი წინასწარი შეტყობინება იქნება. ყოველთვის დასრულებულად ვვარაუდობ იმას, რისი შემდგარად ცნობის გარანტიაც თითქმის არ არსებობს, იმიტომ, რომ, მართალია ტექსტის ორი მესამედის რუსული თარგმანი გვაქვს, თქვენთვის მაინც არ არის ხელმისაწვდომი, ვინაიდან წიგნის მაღაზიაში მას ვერ იყიდით.) მაშ ასე, კიდევ ერთი წინასწარი გაფრთხილება.

რომანის გამოსვლის დღიდან დღემდე გრძელდება ტრადიცია, რომლის თანახმადაც პრუსტს დეტალების ოსტატად განიხილავენ. მაგალითად, თუკი ის რაიმეს გრძნობს, ესე იგი, ის დეტალურად აღწერს მას, იმდენად, რომ ზოგჯერ ეს შეიძლება მოსაწყენი მოგეჩვენოთ. თვალთახედვის როგორღაც განსაკუთრებული წყობა, რომლის წყალობითაც უმცირესი დეტალების ჩათვლით ხედავს იმას, რასაც ჩვენ მსხვილ პლანში აღვიქვამთ.

საბრალო პრუსტი მთელი ცხოვრება ებრძოდა ამ აჩრდილს, რომელიც მის წინაშე გაჩნდა და რომელსაც ასევე, პრუსტი ეწოდებოდა. ცოცხალი, ნამდვილი პრუსტი პრუსტის აჩრდილს ებრძოდა, რომელიც დეტალების მწერალი, წვრილმანების, ნიუანსების და ა.შ. ოსტატია. ის აცხადებდა: რას ამბობთ, არავითარი დეტალი არ მაინტერესებს. რაიმე მხოლოდ იმდენად მიტაცებს, რამდენადაც ამა თუ იმ მოვლენის მიღმა გარკვეული ზოგადი კანონია.

მეტიც, პრუსტმა სწორედ ამ პუნქტში მოახდინა ისეთი ერთგვარი რევოლუცია, ან დასვა ის პრობლემა, რომელიც მე-20 საუკუნის ლიტერატურის სტილისტიკის პრობლემად რჩება დღემდე. მე მას აღწერის უაზრო უსასრულობის პრობლემას ვუწოდებდი. საქმე ის გახლავთ, რომ აღწერას, თავისთავად, არ გააჩნია კრიტერიუმები, რომლებიც გვიკარნახებდა, სად უნდა შეგვეწყვიტა აღწერა. ამა თუ იმ საგნის აღწერა უსასრულოდ შეიძლება.

ეს გახლავთ აღწერის უსასრულობის ფენომენი. და, უფრო მეტიც, ყველა საგნის აღწერა ნებისმიერი სახით შეიძლება. მე-20 საუკუნის ყველა ლიტერატორს სიმშვიდე დაურღვია ფრაზამ, რომელიც მე-19 და სხვა საუკუნეებში უწყინარად და თავისთავად მისაღებად ეჩვენებოდათ: „მარკიზის ასული სახლიდან ნაშუადღევის ხუთ საათზე გავიდა“. ან საღამოს ხუთ საათზე. – რატომ ხუთ საათზე? რატომ არა ექვს საათზე? ან, ვთქვათ, გმირი X სახლიდან გავიდა და ქუჩის მარჯვენა მხარეს წავიდა (ეს აღწერის მაგალითია). რატომ მაინცდამაინც მარჯვენა მხარეს? იმავე წარმატებით შეეძლო მარცხენა მხარესაც წასულიყო.

აქვე იმასაც ვიტყვი, რომ რუსულ ლიტერატურაში ეს თემა ნაბოკოვთან ჩნდება. ბევრი მისი ტექსტი აგებულია ისეთი ლიტერატურული ტექსტის სახით, რომლის შიგნითაც თამაშდება ზოგადად ლიტერატურული ტექსტის აგების თავისებურებები.

ის დასცინის სხვების წერის მანერას; ეს ერთგვარი ტექსტია კვადრატში, მეორე ხარისხში. ტექსტი ტექსტის შესახებ. მას მართლაც ეცინებოდა: კაცმა რომ თქვას, რატომ უნდა აღვწერო, რა აზრი აქვს იმის აღწერას, რომ ტრამვაიმ მარცხნიდან მარჯვნივ შეუხვია, როცა თავისუფლად შემიძლია დავწერო, რამდენადაც ეს ტექსტია და არა რეალური მოვლენა, რომ ის მარჯვნიდან მარცხნივ წავიდა, ან: გმირი წავიდა არა მარცხენა მხარეს, არამედ მარჯვენა მხარეს. რა აზრი აქვს ასეთ აღწერებს? და, უფრო მეტიც, რა კრიტერიუმებს ატარებენ ისინი თავის თავში, რომ წერტილი დავსვა, რომ აღწერა ამოვწურე? თუკი, ვთქვათ, მეათე დეტალი მოვიხმე, ყოველთვის შემიძლია მეთერთმეტეც დავასახელო და მეათეს დავუმატო, ხოლო მეთერთმეტეს – მეთორმეტე და ა.შ. ამ ყველაფერს აზრი არ აქვს.

მართლაც, საკმაოდ საინტერესო საკითხია, მაგრამ მეტისმეტად ლიტერატურათმცოდნეობითი, მე კი ეგზისტენციასთან ახლოს მდგომი, ან ეგზისტენციალური პრობლემები მაინტერესებს (მაპატიეთ, სპეციალური ფილოსოფიური ტერმინის კიდევ ერთი, იშვიათი გამოყენების შემთხვევის გამო). დავუბრუნდები, რისი თქმაც მინდოდა.

პრუსტი ასეთ შემთხვევებში ამბობს: „მე დეტალებს კი არ აღვწერ, ჩემი აღწერის ინსტრუმენტი არის არა მიკროსკოპი, არამედ ტელესკოპი“. კი მაგრამ, რა არის ტელესკოპი? ტელესკოპი არის იმის დანახვის საშუალება, რაც სინამდვილეში დიდია, მსხვილია, მაგრამ პატარა, ერთი ციდა გვეჩვენება. მაგალითად, ტელესკოპში ვხედავთ მზეს, ის ხომ მონეტის ხელა პატარა წრე არ არის ცაზე, არამედ უზარმაზარი ვარსკვლავია, მნათობია. ჩვენ კი მას მცირეს ვხედავთ. ასეთივე მცირე გვეჩვენება… აი, ვტრიალებ საწოლში და ვერ ვიძინებ ოტელში, სადაც საგნები ბოროტი განზრახვით მოემართებიან ჩემკენ, მათ თითქმის მტრული ადამიანური ნაკვთები აქვთ, – ეს ხომ წვრილმანია, ანუ მდგომარეობის თვალსაზრისით, წვრილმანია, მაგრამ მისი აღწერა შესაძლებელია, თუკი მას ტელესკოპის საშუალებით უყურებ: ხედავ დიდს იქ, სადაც სხვები მცირეს ხედავენ. წვრილმანს, სისულელეს და აქვე ვიტყვი, რომ, საერთოდ, ეს ფილოსოფიური აზროვნების ბუნებას ემთხვევა.

ფილოსოფიური აზროვნება, როგორც ასეთი, იმის დანახვას გულისხმობს, რასაც სხვები უყურებენ, მაგრამ მის მიღმა უფრო დიდი რამის დანახვას ცდილობენ. ამიტომაც, ვთქვათ, პრუსტის მაგვარი ლიტერატურული ნიჭის მსგავსად, ფილოსოფიის სწავლება შეუძლებელია. აი, წარმოიდგინეთ, რომ არსებობდეს სკოლა, რომელსაც მასხარების სკოლა ერქმეოდა.. რით განსხვავდება მასხარა ადამიანისგან? – ცირკში ჩვენც და მასხარაც ერთსა და იმავე საგანს ვხედავთ. მაგრამ ის მას ხედავს ისე, როგორც მასხარა დაინახავდა.

ისიც იგივეს ხედავს, რასაც ჩვენ, მაგრამ მის მიღმა რაღაც სხვას ამჩნევს. ამის სწავლება შეუძლებელია, მხოლოდ გაგება და გათავისებაა შესაძლებელი. მაშასადამე – როგორც ტელესკოპი, ინსტრუმენტი, რომელიც საშუალებას მაძლევს, დავინახო ნებისმიერი მდგომარეობა, როგორც რაღაც სხვა მდგომარეობათა ნიშანი. მათ შორის ისიც, თუ როგორ ხედავს სენ-ლუ რახილს, – უმნიშვნელო მოვლენა ცხოვრებაში.

მაგრამ ამის მიღმა შესაძლებელია იმ კანონის დანახვა, თუ ჩვენ თვითონ, როგორ ვართ მოწყობილი: როგორაა მოწყობილი ჩვენი ფსიქოლოგიური ცხოვრება, როგორ მუშაობს ჩვენი ცნობიერების მექანიზმი. აი, რას ეწოდება ტელესკოპი. რასაკვირველია, ეს განსაკუთრებული უნარია, პრუსტის ხედვის გამორჩეული თავისებურებაა. ისევე, როგორც მასხარასეული უნარი, რომელიც იმავე საგანში, რომელსაც ჩვენც თვალს ვადევნებთ, ხედავს იმას, რასაც ხედავს, და – უცბად სიცილი გვიტყდება, მოულოდნელად ვიცინით, იმიტომ, რომ დიდი რამე მოულოდნელად დავინახეთ (მოგეხსენებათ, სიცილის მექანიზმი პირველ რიგში მოულოდნელობაა).

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი