ნიცშე — აპოლონური და დიონისური

0
482

იმ თხზულებათა შორის, რომლებიც ნიცშეს ფილოსოფიური მოღვაწეობის პირველ პერიოდშია შექმნილი, ყველაზე საინტერესო და მნიშვნელოვანია წიგნი „ტრაგედიის დაბადება მუსიკის სულიდან.“

ალბათ არ შევცდებით, თუ ვიტყვით, რომ ეს სათაური სრულად ვერ გამოხატავს წიგნის ძირითად შინაარსსა და გამიზნულობას. თუ ამ სათაურის მიხედვით ვიმსჯელებთ, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ თხზულების ავტორს აინტერესებს ხელოვნების ისტორიის ერთ-ერთი საინტერესო ფაქტის — ტრაგედიის წარმოშობის — დადგენა და რომ, ამდენად, ეს შრომა ხელოვნებათმცოდნეობის პრობლემის ნათელყოფას ემსახურება. სინამდვილეში საქმის ვითარება გაცილებით რთულია: ტრაგედიის წარმოშობის ფაქტი წიგნში ფილოსოფიის უღრმეს პრობლემებთანაა დაკავშირებული. ნიცშეს, უპირველეს ყოვლისა, აინტერესებს პრობლემა სამყაროს მეტაფიზიკური ძირისა, პრობლემა ამ მეტაფიზიკური ძირის, კულტურისა და ადამიანის მიმართებისა. ტრაგედია, ხელოვნება საერთოდ, წიგნის ავტორისათვის არის იარაღი, რომელმაც სამყაროს დაფარული არსება უნდა გაგვიცხადოს. ასე რომ, ნიცშეს თხზულება ფილოსოფიურია.

არ არის შემთხვევითი, რომ ამ წიგნის ავტორი მეტაფიზიკური პრობლემების გადაწყვეტის მიზნით ხელოვნების ფენომენს მიმართავს. ამ პერიოდში ნიცშე შოპენჰაუერის გავლენას განიცდის, „ფრანკფურტელი განდეგილის“ აზრით კი, როგორც ვიცით, ხელოვნება დროსა და სივრცის მიღმა არსებულ იდეათა სამყაროს წვდება, მუსიკა კი — ხელოვნების ეს უმაღლესი სახე — თავად სამყაროს არსებას — ნებას — ასახავს უშუალოდ. „ტრაგედიის დაბადება მუსიკის სულიდან“ თავისებურად ავითარებს ამ აზრებს ხელოვნებისა და სამყაროს არსების ურთიერთკავშირზე.

ხელოვნებაში თავისებურად ვლინდება სამყაროს არსება, სამყაროს საფუძვლად მდებარე ძალები — ასეთია ნიცშეს მრწამსი. ამ დებულებიდან ნათელი ხდება ის გზა, რომელიც მეტაფიზიკურამდე მიგვიყვანს: ამოსავალია ხელოვნება, ხელოვნების გასაგებად აუცილებელია წავიდეთ უფრო შორს — ვწვდეთ ხელოვანს, მის შემოქმედებით ძალებს; ხელოვანის ამ ძალების გაგება კი შეუძლებელია თავად სამყაროს მეტაფიზიკური ძალების გაგების გარეშე, რადგან ხელოვანის არსებაში მოქმედი ძალები სხვა არაფერია, თუ არა სამყაროს ძალთა გამოვლენა.

ამრიგად, მეტაფიზიკური განხილვის ამოსავალი წერტილია ხელოვნება, შემდეგი საფეხურია ხელოვანი, ბოლო საფეხურია სამყარო.

ბუნებრივია, ჩნდება კითხვა, თუ რომელი ეპოქის, რომელი ხალხის ხელოვნებას შეიძლება დაეკისროს ამოსავალი წერტილის ფუნქცია? საჭიროა არჩევანი.

ისტორიულად არსებული ხელოვნების სახეთა მრავალფეროვნებიდან უნდა გამოიყოს ყველაზე სრულყოფილი და ჭეშმარიტად სანიმუშო. ნიცშე — ანტიკური კულტურის ღრმა მცოდნე, კლასიკური ფილოლოგიის შესანიშნავი სპეციალისტი — სრულყოფილების ნიმუშად ბერძნულ ხელოვნებას ასახელებს და თავისი ძიების ამოსავალ წერტილად სწორედ მას მიიჩნევს.

ეს არჩევანი მრავლისმეტყველია. ის ლაპარაკობს ახალგაზრდა ფილოსოფოსის არამარტო სიმპათიაზე, არამედ ანტიპათიაზეც. ჩვენ უკვე ვგრძნობთ, რომ ახალგაზრდა ფილოსოფოსი კრიტიკული თვალით უყურებს თავის თანადროულ ხელოვნებას, თანადროულ კულტურას. კაცობრიობის წარსულს ნიცშე რომანტიკოსის თვალით შესცქერის: ძველი ბერძნული კულტურა მისთვის კაცობრიობის შემოქმედებით პოტენციათა რეალიზაციის უმაღლესი ფორმაა.

რა უნდა გვითხრას ბერძნულმა ხელოვნებამ სამყაროს მეტაფიზიკური ძირის შესახებ? ნიცშე ფიქრობს, რომ ძალზე ბევრი რამ, თუკი ჩვენ დავადგებით არა „ლოგიკური გააზრების“ გზას, არამედ მივმართავთ „უშუალო სიცხადეს“, ინტუიციას. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ: ნიცშეს თანახმად, ხელოვნების ჭეშმარიტი ბუნების, მასში ჩამალული მეტაფიზიკური არსების წვდომის იარაღი არ შეიძლება იყოს „რაციო,“ განსჯა, დედუქცია-ინდუქცია, აქ გადამწყვეტი სიტყვა ეკუთვნის ხედვას, ინტუიციას.

ნიცშესთვის პირველი ფუნდამენტური მნიშვნელობის ფაქტი, რომელსაც გვამცნობს ბერძნული ხელოვნების ანალიზი, ასეთია: ეს ხელოვნება არ არის ერთგვაროვანი, ის ორი სახისაა, ორი განსხვავებული, ურთიერთსაპირისპირო საწყისის შემცველია, არ არის მხოლოდ წესრიგისა და ჰარმონიის განსახიერება, როგორც ეს ბევრს ეგონა. ამ ორ განსხვავებულ საწყისს ნიცშე ძველ ბერძენთა ღმერთების — აპოლონისა და დიონისეს — სახელებით აღნიშნავს. აპოლონი სიმბოლოა სინათლისა, ჰარმონიისა, წესრიგისა, ზომისა, გონიერებისა, ლამაზი ოცნებისა, სრულყოფილებისა, დიონისე კი — სიბნელისა, ზომის რღვევისა, ორგიასტულ-ქაოსურისა, ტანჯვისა, ექსტაზისა, ველური ძალების, ინსტინქტების თარეშისა, სქესობრივი აღვირახსნილობისა. ამის შესაბამისად აპოლონურია ხელოვნება პლასტიკური, მაგალითად, ეპოსი და ლირიკა, დიონისურია ხელოვნება არაპლასტიკური — მუსიკა. ხატი, სახე, მკვეთრი საზღვრების მქონე, „მოხაზული“ ფიგურა უპირისპირდება „გიჟურ,“ „აწყვეტილ“ მუსიკას. ჰერაკლიტეს მეხოტბე ნიცშე აპოლონური და დიონისური ხელოვნების მიმართებას უყურებს როგორც დაპირისპირებულთა ბრძოლას, ბრძოლას, რომლის შედეგადაც ხელოვნების ორთავე სახე იხვეწება, ვითარდება, უფრო სრულყოფილი ხდება.

ხელოვნების ამ ორ განსხვავებულ ფორმას, გვეუბნება ნიცშე, ქმნის ორი განსხვავებული სახის ხელოვანი, ორი განსხვავებული ლტოლვის მქონე შემოქმედი. თუ დავუკვირდებით აპოლონურ ხელოვნებას, აღმოჩნდება, რომ მას ქმნის თავისებური ძალა, რომლის ნათელყოფის მიზნითაც ნიცშე გარკვეულ „ფიზიოლოგიურ მოვლენაზე“ მიუთითებს — ეს მოვლენაა სიზმარი. სიზმრის წარმოშობის ძალა ქმნის სახეებს, ქმნის ლამაზ სიზმრისეულ სამყაროს, რომელიც პლასტიკური ხელოვნების პირობაა. ტყუილად როდი ამტკიცებდა ლუკრეციუსი, წერს ნიცშე, — რომ პირველად სწორედ სიზმარში წარმოდგნენ ადამიანთა წინაშე ღვთაებათა შესანიშნავი სახეები. ასევე სიზმარში იხილა დიდმა მხატვარმა ადამიანზე აღმატებულ არსებათა მომხიბლავი აღნაგობა. სწორედ სიზმარში იბადებოდა ელინური პოეტის მასალა.

მაგრამ აპოლონური ლტოლვა, ნიცშეს თანახმად, არ ახასიათებს მხოლოდ ადამიანს. ადამიანში მოქმედი აპოლონური ლტოლვა თავისებური ანარეკლია თავად სამყაროს ძირში მოქმედი აპოლონური ლტოლვისა, რომელიც ასევე შემოქმედია, ასევე სახეებს ქმნის. აპოლონური ძალის შემოქმედებაა ნიცშესათვის სამყარო, ის სამყარო, რომელშიც ვცხოვრობთ ჩვენ — დროსა და სივრცეში არსებული, ინდივიდუაციის პრინციპს დამორჩილებული.

ადამიანის შემოქმედებითი ძალის დახასიათებიდან ნიცშე თავად სამყაროს შემოქმედებითი ძალის დახასიათებაზე გადავიდა. ძნელი შესამჩნევი არ არის, რომ ამ გადასვლას აკლია მყარი საფუძველი, მაგრამ შოპენჰაუერის მიმდევარისთვის ამგვარი გადასვლა „გრძნობადიდან,“ „ფიზიკურიდან“ „მეტაფიზიკურზე“ უცხო არ შეიძლება ყოფილიყო.
ანალოგიური გადასვლა ხდება ნიცშესთან დიონისური ხელოვნების დახასიათებისასაც. დიონისურ ლტოლვას, რომელიც ქმნის დიონისურ ხელოვნებას სიზმრისაგან განსხვავებული „ფიზიოლოგიური მოვლენა“ შეესაბამება. ეს მოვლენაა თრობა. „ამ ნარკოტიკული სასმელის ზეგავლენით, — წერს ნიცშე, — რაზედაც ყველა პირვანდელი ადამიანი და ხალხი ლაპარაკობს თავის ჰიმნებში, ანდა გაზაფხულის მოახლოებისას, მთელ ბუნებას ხალისით რომ მსჭვალავს, იღვიძებენ ის დიონისური ლტოლვები, რომელთა გაძლიერებისას სუბიექტური თავისი თავის დავიწყებამდე მიდის“. თრობა ნიშნავს საკუთარი თავის, საკუთარი საზღვრების დავიწყებას, სხვასთან გაერთიანებას, სხვაში გასვლას, „ექსტაზურ“ მდგომარეობას, ზომის დარღვევას, ინდივიდუალურის, მყარისა და გამოკვეთილის განადგურებას, გაერთიანებას სამყაროს ძირთან — „პირველერთთან.“ „ახლა, — წერს ნიცშე, — მონა თავისუფალი ადამიანია, ახლა დამსხვრეულია ყველა მყარი, მტრული ზღუდე, რომელიც აღმართა ადამიანებს შორის გასაჭირმა, თვითნებობამ და უტიფარმა მოდამ. ახლა სამყაროს ჰარმონიის ხარებისას, ყოველი ადამიანი გრძნობს, რომ არამხოლოდ დაკავშირებულია, გაერთიანებულია, შერიგებულია თავის მოყვასთან, არამედ, რომ ის იგივეობრივია მოყვასისა. თითქოს დაიხა მაიას საფარველი და მისი ძონძებიღა ფრიალებს იდუმალი პირველერთის წინაშე“.

დიონისური ლტოლვა ნიცშესათვის არ არის მხოლოდ „ადამიანური.“ როცა ინდივიდუაციის პრინციპი ირღვევა, — ვკითხულობთ „ტრაგედიის დაბადებაში,“ აღტაცება ამოიზრდება „ადამიანისა და თავად ბუნების წიაღში.“ თავად სამყარო, თავად ბუნება წარმოდგება როგორც ხელოვნებისეული ძალის — დიონისური საწყისის — მქონე, როგორც თრობა, როგორც სასრულის მოსპობა, ინდივიდუალურ-განსაზღვრულის განადგურება: „ადამიანი აღარ არის ხელოვანი, — წერს ნიცშე, — ის იქცა ხელოვნების ნაწარმოებად: მთელი ბუნების ხელოვნებისეული ძლიერება პირველერთის უმაღლესი დაკმაყოფილებისათვის მჟღავნდება აქ თრობის თრთოლვაში“. დიონისური სამყარო შეესაბამება შოპენჰაუერის „ბნელ ნებას“, აპოლონური კი წარმოადგენს სამეფოს.

ამრიგად, ირკვევა, რომ სამყარო თავადვე ატარებს თავისთავში ხელოვნებისეულ ძალებს — აპოლონურსა და დიონისურ ლტოლვებს. ნიცშეს კონცეფციაში სამყარო წარმოდგება როგორც ხელოვანი, „მოთამაშე,“ „არტისტი.“ შესაბამისად სამყაროს ფილოსოფიური გაგება „არტისტული მეტაფიზიკაა.“

„არტისტული მეტაფიზიკისათვის“ სამყარო თრობისა და სიზმრის, ტანჯვისა და სიხარულის, სიბნელისა და სინათლის, სინამდვილისა და მოჩვენების ერთობლიობაა. ტანჯვითა და წინააღმდეგობებით აღსავსე „პირველერთი“ შვებას პოვებს მის მიერვე შექმნილ მოჩვენებით სამყაროში, ლამაზ ილუზიაში: „ჭეშმარიტად არსებული და პირველერთი, მარად ტანჯული და წინააღმდეგობებით აღსავსე, თავისი მარადიული განთავისუფლებისათვის ამავე დროს საჭიროებს ხილვებს, სასიხარულო მოჩვენებას“. ეს მოჩვენებაა სამყარო, რომელშიც ვცხოვრობთ ჩვენ, დროსა და სივრცეში არსებული, მიზეზობრიობას დაქვემდებარებული ემპირიული რეალობა. პირველერთი ხსნას ეძებს და პოულობს კიდეც: თავად პირველსაფუძვლის მიერ შექმნილი სამყარო მოჩვენებისა, ლამაზი ილუზიისა იძლევა ხსნის საშუალებას. სამყაროს ხსნას, მის გამართლებას ნიცშე სამყაროს ხელოვნებისეულ, ესთეტიკურ მოღვაწეობაში ხედავს. სწორედ ამას აღნიშნავს ის 1886 წელს „ტრაგედიის დაბადებისათვის“ დაწერილ წინასიტყვაობაში: „სამყაროს არსებობა შეიძლება გამართლდეს მხოლოდ როგორც ესთეტიკური ფენომენი“ — არა ეთიკური, არა როგორც სიკეთე, არამედ როგორც ლამაზი ილუზია. დიონისური აპოლონურში პოულობს ხსნას, „ბრმა ნება,“ „თრობა,“ პოუოლბს შვებას იმით, რომ აგებს მოჩვენების, სიზმრის, წარმოდგენის სამყაროს, „თამაშობს.“

შოპენჰაუერის ზეგავლენით გამომუშავებული ეს „არტისტული მეტაფიზიკა“ ზემოთ აღნიშნულ წინასიტყვაობაში თავად ნიცშეს მიერ შეფასებულია როგორც ნააზრევი, რომელიც შეიძლება მოგვეჩვენოს თვითნებური, უსაფუძვლო, ფანტასტიკური. ეს მართლაც ასეა — ნიცშეს ფანტაზიამ აქ საზღვრები არ იცის. ფილოსოფოსი არ ზრუნავს იმაზე, რომ თავის მსჯელობას მკვიდრი საფუძველი უპოვოს. ნიცშეს ბჭობა თვითნებური, „ფანტასტიკური,“ ღრმად სუბიექტური „დოქსა“ უფროა, ვიდრე ჭეშმარიტი ცოდნა. ამ მხრივ, შეიძლება ითქვას, რომ ის შოპენჰაუერსაც კი აჭარბებს. ეს სიჭარბე ფანტასტიკურობის ელემენტისა ნათელი ხდება, როცა ვადარებთ ერთმანეთს შოპენჰაუერისა და ნიცშეს თვალსაზრისებს ისეთ ძირეულ პრობლემაზე, როგრიცაა პრობლემა „ნების სამყაროსა“ და „წარმოდგენის სამყაროს“ მიმართებისა. ე. ფინკი სავსებით სამართლიანად შენიშნავს, რომ ნიცშე ამ საკითხის გადაწყვეტისას შოპენჰაუერისაგან განსხვავებული გზით მიდის. „შოპენჰაუერთან ნება, სიცოცხლის ბრმა ლტოლვა არის ერთადერთი არსებული, — წერს ე. ფინკი, — სამყარო როგორც წარმოდგენა წარმოიშობა და არსებობს მხოლოდ ადამიანის ინტელექტისათვის. ჭვრეტის სუბიექტურ ფორმებს — დროსა და სივრცეს — არ აქვთ მეტაფიზიკური რეალობა, ისინი მხოლოდ ადამიანის სულში არსებობენ. ამრიგად, სამყარო როგორც წარმოდგენა არსებობს მხოლოდ ადამიანისათვის. ნიცშე შორდება ამ თვალსაზრისს.

თავად პირველსაფუძველი, როგორც მოთამაშე, ქმნის მოვლენის მოჩვენებას. ეს უკანასკნელი არის ხელოვნებისეული პროდუქტი მისი ხელოვნებისეული მისწრაფებისა, მისთვის საშუალებაა იმისა, რომ შეხვდეს თავის თავს და თავისი თავი განჭვრიტოს“.
დროისა და სივრცისათვის მეტაფიზიკური მნიშვნელობის მინიჭებით ნიცშესთან სუბიექტურობისა და ფანტასტიკურობის ელემენტი იზრდება: სამყარო გადაიქცევა ცოცხალ, „მოთამაშე“ სუბიექტად, რომელიც თავისივე ნამოღვაწარით — დროსა და სივრცეში გაშლილი სამყაროთი — ტკბება.

ავტორი:თაზო ბუაჩიძე

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი