სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის სამი ტრადიცია

0
342

მას შემდეგ რაც რომის იმპერიამ ქრისტიანობა, ეტაპობრივად, სახლემწიფო რელიგიად აღიარა (313-325 წლებში) ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის ურთიერთობებმა განსხავავებულ ფორმად ჩამოყალიბება დაიწყო. თუ თავდაპირველად მართვის ვერტიკალი საერო ხელისუფლების სასარგებლოდ იხრებოდა, შუა საუკუნეების დასასრულისათვის საეკლესიო ხელისუფლებას აშკარა უპირატესობა ეკავა. თუმცა მნიშნელოვანია იმ ფაქტის გათვალისწინება, რომ გეოგრაფიული, კონფესიური და კულტურული სხვაობა პრაქტიკულად განმაპირობებელი გახდა ამა თუ იმ ტრადიციის სხვადასხვა სახელწმიფოში დამკვიდრებისა. ქრისტიანობის ოცსაუკუნოვანი ისტორიიდან გამოიყოფა სამი ძირითადი ტრადიცია – ფუნდამენტალისტური, ბიზანტიური (ცეზაროპაპიზმი) და სეკულარული.

ფუნდამენტალისტურმა მიდგომამ უმეტესწილად ბალკანეთის დასავლეთით, ისიც საკმაოდ გვიან, დაახლოებით მე-8 საუკუნის ბოლოდან დაიწყო ჩამოყალიბება, მას შემდეგ რაც ბიზანტიამ (აღმოსავლეთ რომის იმპერიამ) იტალიაზე კონტროლი ფაქტობრივად დაკარა. რომის ეპისკოპოსმა (შემდომში პაპი) შეძლო და თავი დაიმკვიდრა როგორც სამეფო-საიმპერატორო ლეგიტიმაციის ერთადერთ წყაროდ. მხოლოდ ის იმპერატორი და ის იმპერია შეიძლება ჩათვლილიყო წმინდად და მაშასადამე ლეგიტიმურად, რომელიც კურთხეული იქნებოდა რომის პაპის მიერ. შესაბამისად მმართველობის უმაღლესი წყარო ხდებოდა პაპი.

ამ ყველაფერს, რა თქმა უნდა, ჰქონდა თავისი საეკლესიო ლოგიკა: თუკი ღმერთი იყო ნებისმიერი ძალაუფლების მონიჭებისა თუ წართმევის ერთადერთი საშუალება, მაშასადამე სასულიერო იერარქიის თავში მოქცეული ლიდერი წარმოჩინდებოდა, როგორც ღვთიური ნების მიწიერი გამოვლინების ერთადერთი საშალებად. საღვთო სამართალი და ნორმები არ შეიძლებოდა მოქცეულიყო კითხვის ნიშნის ქვეშ. შესაბამისად ყველაფერი მიწიერი და ადამიანის შექმნილი აუცილებლად განიხილებოდა როგორც ცოდვილთა მიერ დადგენილი, შესაბამისად მათი აღმატებულად ან თანასწორად განხილვა აზრსმოკლებული იყო. სწორედ ამ ლოგიკის დამკვიდრებისა და გავრცელების შედეგად რომის პაპი ეტაპობრივად ხდებოდა, როგორც ლიდერი, რომლის განკარგულებებსაც კითხვა ნაკლებად დაესმოდა.

ფუნდამენტალიზმის პრინციპი დასავლეთ ევროპაში პროტესტანტიზმის გამოჩენასთან (მე-16 საუკუნე) ერთად იწყებს კლებას, ხოლო ვესტფალიის ზავის (1648) შემდეგ თითქმის ქრება. აღნიშნულმა ზავმა არამხოლოდ დაასრულა ოცდაათწლიანი ომი, რომელსაც რელიგიური სარჩული ედო საფუძვლად, არამედ გამიჯნა სასულიერო საკითხები და დავები პოლიტიკური და სახელმწიფოებრივი ურთიერთობიდან. რელიგიური იდენტობები თანდათან ნაციონალურმა იდენტობებმა ჩაანაცვლა.

ბიზანტიური ტრადიცია (ასევე ცნობილია როგორც ცეზაროპაპიზმი) ყველაზე ძველია. აღნიშნული ტრადიციით ეკლესია ყოველთვის უნდა ყოფილიყო თანხვედრასა და თანხმობაში საერო ხელისუფლებასთან. „ხმა ერისა, ხმა ღვთისა“ ლოგიკა მარტივად აღწერს ასეთ მიდმგომას. თუკი ნებისმიერი ძალაუფლების წყარო ღმერთია, მაშასადამე უმაღლესი მიწიერი ძალაუფლების მქონე ლიდერი ამ წყაროს მთავარი გამზიარებელი ყოფილა. ეს კი მიანიშნებს იმაზე, რომ მის სამსახურში უნდა იდგეს სხვა ყველა: სასულიერო თუ საერო მოღვაწეები ისევე როგორც უბრალო ადამიანები. ბიზანტიურ ტრადიციაში ეკლესია არის ერთ-ერთი საშუალება საერო მიზნის მისაღწევად. თუკი სასულიერო საკითხი წარმოშობდა ხელისუფლებისათვის მიუღებელ შეხედულებას ეს უკანასკნელი მოახდენდა ჩარევას რელიგიურ დოგმატიკაშიც კი და ისე მოახდენდა მის ფორმირებას, როგორც სასურველად მიიჩნევდა მას.

თუკი ქრისტიანობის დაარსების პირველ საუკუნეებს გადავხედავთ დავინახავთ, რომ საიმპერიო ძალაუფლების მქონე ლიდერები პირდაპირ ცდილობდნენ მოსახლეობის კონსოლიდაციას საერთო მიზნის ირგვლივ, რისთვისაც რელიგიური ძალაუფლების კონტროლი იყო აუცილებელი. ამის კარგი მაგალითია პაპი მარტინეს შემთხვევა, რომელიც თეოლოგიურ საკითხზე დავის გამო 653 წელს ბიზანტიის იმპერატორ კონსტანტი მეორის ბრძანებით დააკავეს და სიკდვილმისჯილი ყირიმში გადაასახლეს. კონსტანტი ცდილობდა სტაბილურობის შენარჩუნებას და ნებისმიერი სახის თეოლოგიური დავა არსებულ სტაბილურობას უქმნიდა საფრთხეს. ამისათვის კი ხისტი მოქმედება იყო საჭირო, ან თეოლოგიური დავის შეწყვეტა და დათმობა ან გადასახლება და სიკვდილი.

მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ ბიზანტიის იმპერიის დასუსტებასთან ერთად შესუსტდა იმპერიული კონტროლი აღმოსავლურ ეკლესიებში, თუმცა ტრადიცია არსად გამქრალა. რუსეთის იმპერიის გაძლიერებასთან ერთად ბიზანტიურმა ცეზაროპაპიზმის ტრადიციამ გაგრძელება ჰპოვა. არც ოცდამეერთე საუკუნეა აღნიშნული პრინციპისაგან დაცლილი: რუსეთის ეკლესია პერმანენტულად ახორციელებს რუსეთის სახელმწიფოს ლიდერების მიერ დადგენილი კურსს, მიუხედავად იმისა ეს კურსი წინააღმდეგობაში მოდის თუ არა თეოლოგიურ სწავლებასთან. რაც უფრო ძლიერია ლიდერი, მით უფრო მეტად კონტროლდება საეკლესიო ძალაუფლება. შესაბამისად რუსული ეკლესია ერთგვარი ორგანული დანაყოფია რუსეთის სახელმწიფო პოლიტიკისა, მათ შორის საკუთარი სამეზობლოს წინააღმდეგ.   

სეკულარიზმი მესამე და ყველაზე ახალი ტრადიციაა. მისი ფესვები განმანათლებლობიდან მოდის და მე-17 საუკუნის მეორე ნახევრიდან (ან ცოტა უფრო ადრეც, პროტესტანტიზმის განვითარებასთან ერთად) იღებს საფუძვლებს. ის ეფუძნება შეხედულებას, რომ სულიერი და საერო ცხოვრება უნდა გაიმიჯნოს, რაც ორივე მხარისათვის სასურველი და აუცილებელია. როგორც კი ეკლესია ხდება პოლიტიკური აქტორი ამას თან სდევს რწმენის სისტემატიზაცია, რომელიც იძენს რიტუალიზირებულ ფორმას, რომელიც კარგავს სიღმისეულ დატვირთვას და ხშირ შემთხვევაში ადუნებს პოლიტიკურ პროგრესს. ანტი-სეკულარიზმის (დესეკულარიზმის) პირობებში სასულიერო ლიდერები ერევიან რთულ, სულიერი თვალსაზრისით ხშირად მიუღებელ ინტრიგებში და იქცევიან ძალად, რომლისადმი ნდობაც თანდათან კნინდება. მეტიც, თუკი ეკლესია ჩაერევა სულიერ ცხოვრებაში და იქცევა ერთ-ერთ პოლიტიკურ მოთამაშედ, გრძელვადიან პერიოდში აუცილებლად გაიზრდება საერო ძალების მხრიდან წინააღმდეგობის ალბათობა, რაც აქტიურ დაპირისპირებაშიც შეიძლება გადაიზარდოს. შედეგი კი ყველა მხარისათვის დამაზიანებლად მოგვევლინება. ასევეა პირიქითაც, თუკი საერო ძალები ჩაერევიან სასულიერო ცხოვრების რეგულირებაში, ისევე შეიბღალება რელიგიური ნორმები და დოგმატიკა როგორც ეს ბიზანტიური ტრადიციისას ხდებოდა.

სეკულარიზმი ოცდამეერთე საუკუნის საეკლესიო ტრადიციის თანამედროვე და ყველაზე გავრცელებული სახეა. მისი ეფექტურობა არაერთი ქვეყნის მაგალითზე დადასტურდა, რომელშიც საერო და საეკლესიო ცხოვრება გამიჯნული, მაგრამ ურთიერობა სტაბილური და ჰარმონიულია. იგი გავს შეთანხმებას, რომელშიც ყველა მხარე თავის საქმეს აკეთებს და მაშასადამე კმაყოფილია. მიუხედავად ამისა პერიოდულად ჩნდება დესეკულარიზაციის (ანტი-სეკულარიზაციის) სუსტი ტენდენციები, რომელთაც ხანდახან ბიზანტიური ტრადიციისაკენ და ხანაც ფუნდამენტალიზმისაკენ აქვთ მიდრეკილება, თუმცაღა, ძირითადად, მათი არსებობა სხვადასხვა ფაქტორების თანხმევდრით არის გამოწვეული.

ავტორი:გიორგი კობერიძე

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი