არტურ შოპენჰაუერი – სამყარო როგორც ნება და წარმოდგენა

0
829
სამყარო როგორც წარმოდგენა ჩვეულებრივ, ყოველდღიურ ცხოვრებაში ასე ვმსჯელობთ: ის ნივთები, რომლებიც გარს გვარტყია, არსებობენ ჩვენი აზროვნებისაგან დამოუკიდებლად. მათი რაობა, გარკვეულობა, „სახე“ სრულიად არ არის დამოკიდებული ჩვენს ცნობიერებაზე, პირიქით, ჩვენი ცნობიერებაა დამოკიდებული მათზე: როგორიცაა საგანი, ისეთია მისი სურათი ჩვენს ცნობიერებაში. ეს თვალსაზრისი, რომელიც საფუძვლად უდევს არამარტო ყოველდღიურ ცხოვრებას, არამედ სპეციალურ მეცნიერებებსაც, „გულუბრყვილო რეალიზმის“ სახელითაა ცნობილი.
შოპენჰაუერი თვლის, რომ ფილოსოფია არ შეიძლება იდგეს „გულუბრყვილო რეალიზმის“ თვალსაზრისზე, რომ ცნობიერება არ არის სუფთა დაფა: მას თავისი ფორმები, თავისი „ყალიბები“ აქვს. ეს „ყალიბები“ ცდისაგან დამოუკიდებელია, აპრიორულია. სინამდვილე ადამიანზე ზემოქმედებისას სწორედ ამ „ყალიბებში“ ექცევა და მათ შესატყვის სახეს იძენს, როგორი ფორმებიც აქვს ცნობიერებას, ისეთივე სახე ექნება საგანს, სინამდვილეს. ასე ფიქრობდა კანტი. შოპენჰაუერი მთლიანად იზიარებს კანტის ამ მოსაზრებას: სინამდვილის სახეს ცნობიერების აპრიორული ფორმები განსაზღვრავენ; როგორიცაა სუბიექტი, ისეთია სინამდვილე, ობიექტი და არა, პირიქით.
რომელია ის ფორმები, „ყალიბები“, რომლებითაც ხდება სინამდვილის გადამუშავება, რომლებიც თავის სახეს აძლევს საგნებს?
შოპენჰაუერი ასეთ „ყალიბებად“ მიიჩნევს სივრცეს, დროსა და მიზეზობრიობას. ჩვეულებრივ თვლიან, რომ სივრცე არსებობს ჩვენგან დამოუკიდებლად. კანტმა სივრცე გაიგო როგორც ჩვენ მიერ საგანთა წარმოდგენის წესი. შოპენჰაუერი ეთანხმება კანტს: სივრცეს ჩვენ მივაწერთ სინამდვილეს, სივრცე ჩვენი ძალით არსებობს, ამდენად სუბიექტურია და აპრიორულია. იგივე უნდა ითქვას დროზე, მიზეზობრიობაზე. დროც ჩვენთვის, ადამიანებისათვის – დამახასიათებელი წესია საგნების წარმოდგენისა. მიზეზისა და შედეგის კავშირიც ის „ყალიბია,“ რომელშიც სინამდვილე ფორმდება და არა თავისთავადი სინამდვილისათვის დამახასიათებელი ვითარება.
ამრიგად, დრო, სივრცე და მიზეზობრიობა ახასიათებს არა თავისთავად აღებულ სინამდვილეს, არამედ იმ სინამდვილეს, რომელიც ამ აპრიორული ფორმების მქონე ცნობიერებამ წარმოქმნა. ეს უკანასკნელი სინამდვილე თავისთავადი სამყარო კი არ არის, არამედ ჩემი ცნობიერების ნაყოფია, ე.ი. ჩემი წარმოდგენაა.
„სამყარო არის ჩემი წარმოდგენა“ — ესაა შოპენჰაუერის ფილოსოფიის ამოსავალი დებულება, ესაა ჭეშმარიტება, რომელსაც, ფილოსოფოსის აზრით, უეჭველი მნიშვნელობა აქვს ყოველი ცოცხალი და შემმეცნებელი არსებისათვის. ფილოსოფიური თვალსაზრისის მქონე ადამიანისათვის, გვასწავლის „სამყარო როგორც ნება და წარმოდგენა“, „ცხადი და ნათელი ხდება, რომ მან არ იცის არც მზე და არც მიწა, არამედ იცის მხოლოდ თვალი, რომელიც ხედავს მზეს, და ხელი, რომელიც შეიგრძნობს მიწას“. როგორიცაა თვალი, ისეთია მზე.
ამგვარი გაგებისას ობიექტის ცნება სუბიექტის ცნების კორელატიურია: ობიექტია არა თავისთავადი საგანი, არამედ ის, რაც სუბიექტის მიერაა წარმოდგენილი. მეორე მხრივ, სუბიექტი იმდენადაა სუბიექტი, რამდენადაც მას ობიექტი აქვს წარმოდგენილი. ამრიგად, შოპენჰაუერისათვის არ არსებობს ობიექტი სუბიექტის გარეშე და სუბიექტი ობიექტის გარეშე.
ყოველი სპეციალური მეცნიერება — ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია და ა.შ. — სვამს კითხვას „რატომ?,“ ეძებს თავისი საკვლევი ობიექტების არსებობისა და შემეცნების საფუძვლებს. ამიტომ, ჩვეულებრივად, ფიქრობენ, რომ ეს მეცნიერებები გადიან წარმოდგენების, ე.ი. ობიექტების სამყაროს სფეროს მიღმა და სვამენ კითხვას „ნივთების თავისთავად“ თაობაზე, ეხებიან თავად საგნებს და არა ჩვენში არსებულ წარმოდგენებს ამ საგნების შესახებ.
შოპენჰაუერი უარყოფს ამგვარ თვალსაზრისს. თავის ადრეულ შრომაში „საკმაო საფუძვლის კანონის ოთხმაგი ფესვის შესახებ“ ის ცდილობს დაგვიმტკიცოს, რომ საფუძვლების ძიება არ ნიშნავს წარმოდგენების სამყაროდან გასვლას: ის საფუძველი, რომელსაც ვეძებთ ჩვენ, წარმოდგენების შემადგენელი ნაწილია. საფუძვლის კანონი შოპენჰაუერისათვის არის ცნობიერების აპრიორული წესი ობიექტების გააზრებისა, ის სუბიექტის მიერ ობიექტთა დაკავშირების უნარია.
საკმაო საფუძვლის კანონში თავისებურად არის გამოხატული სივრცის, დროისა და მიზეზობრიობის აპრიორულობა, ამდენად ეს კანონი სწორედ ის ყალიბია, რომელშიც სუბიექტი აქცევს სინამდვილეს. მაშასადამე, მეცნიერების მიერ ნაპოვნი ყოველი „საფუძველი“ მხოლოდ წარმოდგენის, ანუ ობიექტების რიგში ექცევა. პასუხს კითხვაზე „რატომ?“ არ გავყავართ წარმოდგენების გარეთ. ფიზიკოსი კითხვაზე „რატომ?“, „რა საფუძვლით?“ მიუთითებს მიზეზზე – მიზეზობრიობა კი აპრიორული კატეგორიაა.
ამრიგად, ფიზიკა წარმოდგენების სფეროში რჩება. ასევე წარმოდგენების სფეროში რჩებიან, შოპენჰაუერის აზრით, მეცნიერების სხვა დარგებიც – მათემატიკა, ლოგიკა, ფსიქოლოგია. სპეციალური მეცნიერებები ამ მხრივ არ განსხვავდებიან, მათი განსხვავება განპირობებულია სხვა მომენტით – შესასწავლი ობიექტების განსხვავებით.
ობიექტები, რომლებსაც სწავლობენ სპეციალური მეცნიერებები, არ არიან ერთგვაროვანნი. ფიზიკის ობიექტი თავისი ბუნებით ძალზე განსხვავდება ლოგიკის ობიექტისაგან, მათემატიკის ობიექტი – ფსიქოლოგიის ობიექტისაგან. შოპენჰაუერი ითვალისწინებს ამ ფაქტს და ობიექტებს ოთხ კლასად ჰყოფს, შესაბამისად, საკმაო საფუძვლის კანონის ოთხ სახეზე, ოთხგვარ ფესვზე ლაპარაკობს.
ობიექტების პირველ კლასს შეადგენენ ის მოვლენები, რომლებიც გვეძლევიან გრძნობად განჭვრეტაში. ესაა ემპირიულ საგანთა ერთობლიობა, მოცემულ დროსა და სივრცეში, მიზეზისა და შედეგის კავშირით ერთ ჯაჭვად შეკრული. ამ ემპირიულ რეალობაში ვცხოვრობთ ჩვენ, ამ რეალობას სწავლობს სწორედ ფიზიკა, ბუნებისმეცნიერება.
ამ უკანასკნელს აინტერესებს საგნის, მოვლენის, პროცესის ცვლილება-ქმნადობის საფუძველი, რომელსაც ამ სფეროში მიზეზის სახე აქვს. როგორც ჩანს, ემპირიულ ობიექტთა სფეროში საფუძვლის პრინციპი ვლინდება როგორც ქმნადობის მიზეზის დამდგენი პრინციპი, ანუ როგორც კაუზალობის კანონი. შოპენჰაუერი უწოდებს მას ქმნადობის საკმაო საფუძვლის პრინციპს. რაიმე ნივთის ცვლილება ახსნილია, როცა ის განხილულია როგორც გარკვეული მიზეზის შედეგი. რადგან დრო, სივრცე და მიზეზობრიობა, რომელთა თვალთახედვითაც განიზომება ემპირიული სფეროს საგნები, ჩვენი ცნობიერების ფორმებია, მიზეზით შედეგის ახსნა ერთი ობიექტით მეორე ობიექტის ახსნას ნიშნავს. „ნივთების თავისთავად“ სფეროში გასვლაზე ლაპარაკი აქ შეუძლებელია.
ობიექტთა მეორე კლასს შეადგენენ პირველი სფეროს საგნებისაგან სავსებით განსხვავებული ფენომენები — აბსტრაქტული წარმოდგენები. შოპენჰაუერს ამ შემთხვევაში მხედველობაში აქვს ცნებები და ცნებათაგან შედგენილი მსჯელობები. ამ სფეროში საკმაო საფუძვლის კანონი წარმოდგება ახალი სახით: როგორც შემეცნების საკმაო საფუძვლის პრინციპი. ის ამჯერად ლაპარაკობს იმაზე, რომ ყოველ მსჯელობას, რომელიც გამოხატავს რაიმე შემეცნებას და, ამდენად, ჭეშმარიტია, უნდა ჰქონდეს თავისი საფუძველი. აქ საქმე ეხება ლოგიკის შესწავლის სფეროს — თავად აზროვნების შინაარსების ურთიერთობას.
ობიექტების მესამე კლასი აერთიანებს შეგრძნებათაგან თავისუფალ დროით-სივრცობრივ მიმართებებს. ეს ის სფეროა, რომელსაც იკვლევს მათემატიკა. სივრცეში გამოიხატება საგანთან მდებარეობა, დროში — თანმიმდევრობა. ამ მიმართებების წვდომა, აღნიშნავს შოპენჰაუერი, შეუძლებელია ცნებებით, განსჯით და გონებით, მათი გაგება მხოლოდ აპრიორულ წმინდა ჭვრეტას ძალუძს. სწორედ წმინდა ჭვრეტა და არა ცნებათა ერთობლიობა გვაგებინებს, რა არის „ქვემოთ“ და „ზემოთ,“ „მარჯვნივ“ და „მარცხნივ,“ „უკან“ და „წინ,“ „წინამავალი“ და „მომდევნო.“
კანონს, რომლის მიხედვითაც აპრიორული დროისა და სივრცის ნაწილები მიმართებაში მოდიან და ამრიგად განსაზღვრავენ ერთმანეთს, შოპენჰაუერი ყოფიერების საკმაო საფუძვლის კანონს უწოდებს. ამ სფეროში ყველაფერი დროით და სივრცით — ცნობიერების აპრიორული ფორმებითაა განსაზღვრული და არავითარი მისასვლელი „ნივთთან თავისთავად“ არ ჩანს.
ობიექტთა მეოთხე კლასში შოპენჰაუერს შეჰყავს ნების სუბიექტი — სუბიექტი, რომელსაც ნებავს. ეს ობიექტი ეძლევა ჩემს თვითცნობიერებას, მე-ს როგორც საკუთარ თავზე მიმართულს. უნდა მივაქციოთ ყურადღება იმას, რომ ამ შემთხვევაში ობიექტია სუბიექტი, მაგრამ ესაა არა შემმეცნებელი სუბიექტი — ეს უკანასკნელი, როგორც შემდეგ ვნახავთ, არ შეიძლება იქცეს ობიექტად, — არამედ „მნებავი მე,“, როგორც ნება. ნების სუბიექტი უშუალოდ შინაგან გრძნობაში ეძლევა შემმეცნებელ სუბიექტს, ეძლევა როგორც შინაგანი და არა გარეგანი გრძნობის ობიექტი და ამდენად მხოლოდ დროშია და არა სივრცეში: უაზრობა იქნებოდა ნება და მისი მდგომარეობები სივრცისეული გარკვეულობებით დაგვეხასიათებინა.
როცა ადამიანი იღებს რაიმე გადაწყვეტილებას, ჩვენ ვეძებთ მიზეზს, რომელმაც ეს გადაწყვეტილება მიაღებინა: ჩემი ქცევაც მიზეზობრიობას ემორჩილება. მაგრამ, — აღნიშნავს შოპენჰაუერი, — არაორგანულ სხეულთა ურთიერთზემოქმედებას ჩვენ გარედან ვხედავთ და ამიტომ მისი ჭეშმარიტი არსი ჩვენთვის მუდამ დაფარულია, მიუწვდომელია. ჩემი ქცევის მიზეზი კი ჩემს თვითცნობიერებას უშუალოდ ეძლევა და ამიტომ ჩემთვის ნათელია. აქ, ამდენად, თავისებური სახის კაუზალობა გვაქვს, კერძოდ, როგორც ამბობს შოპენჰაუერი, „კაუზალობა დანახული შიგნიდან,“ ანუ მოტივაცია. მოტივი ისეთი მიზეზია, რომლის შინაარსიც ღიაა ჩემი მზერისათვის. ადამიანის ნების სფეროში საკმაო საფუძვლის კანონი სწორედ მოტივის ცნებას უკავშირდება და ძალაშია როგორც ქცევის, მოქმედების საკმაო საფუძვლის პრინციპი, ანუ მოტივაციის კანონი.
ამრიგად, ირკვევა, რომ სპეციალური მეცნიერებები „მოძრაობენ“ იმ სფეროში, რომელიც საკმაო საფუძველის კანონს ემორჩილება, ე.ი. წარმოდგენათა სამყაროში. სანამ ჩვენ საკმაო საფუძვლის კანონის ჩარჩოებში ვართ მოქცეული, სამყაროს საიდუმლო — მისი არსება — ჩვენთვის დაფარული რჩება: ჩვენ ვიცნობთ სამყაროს „ჩვენთვის“ და არა სამყაროს „თავისთავად.“
სამყარო როგორც ნება წარმოდგენის სამყაროდან გასვლა სპეციალურ მეცნიერებებს არ ძალუძთ — ეს დებულება შოპენჰაუერისათვის სავსებით ცხადია. სპეციალური მეცნიერებები, შოპენჰაუერის თანახმად, საერთოდ უძლურნი არიან დაგვიხასიათონ საგანთა ჭეშმარიტი რაობა: ბუნებისმეცნიერებას, მაგალითად, ფიზიკას, აინტერესებს მხოლოდ მოვლენის ახსნა, ე.ი. იმის ჩვენება, თუ როგორ მოსდევს აუცილებლობით მატერიის ერთ მდგომარეობას მეორე მდგომარეობა, თუ როგორ აპირობებს ერთი ცვლილება მეორე ცვილელებას. ახსნა ამ შემთხვევაში სულაც არ არის საგნის ამ პროცესის ჭეშმარიტი რაობის ნათელყოფა. ფიზიკოსი გვეუბნება, რომ მიზეზობრიობის კანონის შესაბამისად მატერიის ეს გარკვეული მდგომარეობა იწვევს სხვა მდგომარეობას. ამით ახსნა ასრულებს თავის საქმეს.
ახსნა გვეუბნება, თუ რა მოვლენა მოხდება აუცილებლად აქ და ახლა. ის, ამრიგად, მოვლენებს მიუთითებს მათ ადგილს დროსა და სივრცეში, ე.ი. წარმოდგენათა სამყაროში. თავად ამ მოვლენის შინაგან არსებაზე ბუნების მეცნიერული ახსნა დუმს. ბუნებისმეცნიერები ლაპარაკობენ ბუნების ძალებზე — მაგალითად, მიზიდულობაზე, მაგრამ ამ ძალთა არსს არ გვიხსნიან: ფიზიკოსმა იცის, რომ საგნები მიიზიდებიან, მაგრამ არ იცის თავად მიზიდულობის წარმომავლობა.
სპეციალური მეცნიერებები ვერაფერს გვეტყვიან იმაზე, თუ რატომ აქვს რაიმე ნივთს სწორედ ამგვარი და არა სხვაგვარი მოქმედებისა და არსებობის წესი. მათ შეუძლიათ გვითხრან, თუ რატომ მოქმედებს ეს კონკრეტული საგანი სწორედ „ახლა“ და სწორედ „აქ,“ მაგრამ არ ძალუძთ ახსნან, თუ რატომ აქვთ ამ საგნებს ამგვარი და არა სხვაგვარი მოქმედების წესი.
ამრიგად, შოპენჰაუერის აზრით, სპეციალური მეცნიერებები პასუხობენ კითხვაზე „რატომ?,“ „სად?,“ „როდის?.“ „რისთვის?,“ მაგრამ არა კითხვაზე — „რა არის ეს?.“
ის, რაც არ ძალუძთ სპეციალურ მეცნიერებებს, ფიქრობს შოპენჰაუერი, უნდა გააკეთოს ფილოსოფიამ. ნივთთა რაობის საიდუმლო მხოლოდ მაშინ აიხსნება, როცა მიგნებული იქნება მთელი სამყაროს მეტაფიზიკური ძირი, ე.ი. როცა მოხერხდება წარმოდგენის სამყაროდან „ნამდვილ სინამდვილეში“ გადასვლა, როცა ფილოსოფიური ძიება გაარღვევს საკმაო საფუძვლის კანონებით დადგენილ საზღვრებს.
როგორ ესახება თავად შოპენჰაუერს გადასვლა წარმოდგენის სამეფოდან ნების სამეფოსაკენ? რა გზით ახერხებს ფილოსოფიური აზრი საფუძვლის კანონის საზღვრების დაძლევას?
შოპენჰაუერი შენიშნავს: სანამ ჩვენი მზერა მიმართულია გარეთ, გარე ნივთებზე და პროცესებზე — „ნივთის თავისთავად“ სფეროსაკენ მიმავალი გზა არ ჩანს: ამ შემთხვევაში ჩვენ ციხესიმაგრეს ვუვლით გარს, ვხედავთ მის ფასადს, მაგრამ შიგ ვერ შევდივართ. მაშასადამე, საჭიროა შევცვალოთ ჩვენი პოზიცია, უფრო ზუსტად, საჭიროა შევცვალოთ მზერის მიმართულება: დაკვირვების ობიექტი უნდა გახდეს არა გარესამყარო, არამედ საკუთარი თავის, ჩემი „მე.“ „მე“-სკენ მზერის შემობრუნება შოპენჰაუერისათვის წარმოდგენის სამყაროდან გასვლის აუცილებელი პირობაა.
ამ შემთხვევაში შოპენჰაუერი ფართოდ გავრცელებული თვალსაზრისის საპირისპირო მიმართულებით მიდის. ძალზედ ხშირად ცდილობენ სინამდვილის მაღალი ფორმები დაბალი ფორმების საშუალებით ახსნან — ითვლება, რომ დაბალი ფორმები, მაგალითად, არაორგანულ სამყაროში მოქმედი ძალები, ვთქვათ, მიზიდულობა ან ელექტრობა, საერთოდ ფიზიკური თუ ქიმიური პროცესები, უფრო გასაგები არიან და ამიტომ სწორედ მათი საშუალებით უნდა მოხდეს შედარებით მაღალი ფორმების გაგება — სიცოცხლისა, ადამიანის ნებისა, აზროვნებისა და ა.შ. შოპენჰაუერი ამგვარი თეორიული პოზიციის რადიკალური უარმყოფელია.
მას მიაჩნია, რომ დაბალ საფეხურზე მოქმედი „ძალები“ — მიზიდულობა, ელექტრობა, მაგნეტიზმი და ა.შ. — ვერ აგვიხსნიან სინამდვილის მაღალ ფორმებს, რადგან თავად საჭიროებენ გაგებას. მათი გაგების ერთადერთი საშუალება კი სწორედ სუბიექტისკენ მზერის მობრუნებაა. სწორედ საკუთარ თავში, სწორედ თვითცნობიერების საშუალებით შემიძლია მე ვიპოვო ისეთი რამ, რაც ჩემთვის, ბუნების ძალისაგან განსხვავებით, სავსებით გასაგები რამაა და შემდეგ, მის საფუძველზე, მისი ანალოგიით, გავიგო ბუნების ძალები და კანონები, ფიზიკური თუ ქიმიური კანონზომიერებები.
სინამდვილის დაბალი ფორმები კი არ გვაგებინებენ მაღალს, არამედ, პირიქით, მაღალი ფორმები — დაბალს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ადამიანი კი არ გაიგება სამყაროს საფუძველზე, არამედ სამყარო — ადამიანის საშუალებით. ადამიანი შოპენჰაუერისათვის ის მიკროკოსმოსია, რომელიც გამოცანის ამოხსნა მთელი სამყაროს — მაკროკოსმოსის — გამოცანას ამოგვაცნობინებს. ფილოსოფოსი საკუთარ თავში ჩაღრმავებით ეძებს გზას სამყაროს ერთიანი ძირისაკენ.
ბუნებრივია, ბევრს გაუჩნდება კითხვა: რა უპირატესობა აქვს სუბიექტს სხვა ობიექტების მიმართ, რითი გამოირჩევა ის სხვა არსებულისაგან?
შოპენჰაუერის პასუხი ამ კითხვაზე ასეთია: საკუთარი თავი მე მეძლევა ყველა სხვა არსებულისაგან განსხვავებული წესით და სწორედ ეს განსხვავებულობა გვაძლევს ჩვენ მეტაფიზიკურ სამყაროში გასვლის საშუალებას.
რაში გამოიხატება ეს განსხვავება?
დავაკვირდეთ: სხვა არსებულები მე მხოლოდ „გარედან“ მეძლევა. მე ვხედავ მხოლოდ მათ სხეულს, ამ სხეულის შინაგანი მექანიზმი ჩემთვის არ არის უშუალოდ მოცემული. მე ვხედავ, ვთქვათ, მეორე ადამიანის მოძრაობას, ჟესტებს, მიმიკას, მაგრამ მისი შინაგანი ცხოვრება, მისი სულიერი სფერო უშუალოდ არასოდეს არ მეძლევა.
ახლა დავაკვირდეთ საკუთარ თავს. განა საკუთარი თავი ჩვენ ისე გვეძლევა როგორც სხვა საგნები, სხვა სულდგმული არსებანი, სხვა ადამიანები? რა თქმა უნდა, არა. ჩვენ ვხედავთ ჩვენი სხეულის მოძრაობას, მაგრამ არამარტო მას. ჩვენ სხეულებრივი მოძრაობის გარდა უშუალოდ გვეძლევა ამ მოძრაობის შინაგანი მექანიზმიც: მე ვხედავ ჩემი ხელის მოძრაობას და ამავე დროს ვიცი, რატომ ვამოძრავებ მას, ვიცი, რა მნებავს მე, როცა ხელს ვამოძრავებ. მაშასადამე, მე მეძლევა უშუალოდ არამარტო ჩემი ხელის, ჩემი სხეულის მოძრაობა, არამედ ჩემი ნებაც. თუ სხვა საგნები მე მეძლევა მხოლოდ „გარეგან“ მზერაში — მე ვხედავ მხოლოდ მათ სხეულს — ჩემი საკუთარი თავი, ჩემი სხეული მეძლევა „გარეგანშა“ და „შიდა“ მზერაში, თვითცნობიერებაში: გარეგან მზერაში მეძლევა ჩემი სხეულის აქტი, შინაგანში — ჩემი ნების აქტი. სხვისი ნება მე არ მეძლევა, ჩემი ნება ღიაა ჩემს წინაშე. ამიტომ, თუ გარეგანი საგნების მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის გაგება, „საზრისის“ წვდომა ჩემთვის შეუძლებელია, თუ მე არ მესმის ქვის მიზიდულობის აზრი, ჩემი მოტივების მიმართება ჩემსავე ქცევასთან ჩემთვის ცხადადაა მოცემული, ის მე მესმის.
როგორია დამოკიდებულება სხეულსა და ნებას შორის?
ჩვეულებრივ მიიჩნევენ, რომ ნების აქტი განსხვავდება სხეულებრივი აქტისგან, რომ პირველი მიზეზია, მეორე კი — შედეგი.
შოპენჰაურისათვის ამგვარი თვალსაზრისი მიუღებელია. მისი აზრით, ნების აქტი და სხეულის აქტი იგივეობრივია. ნების ყოველი გადაწყვეტილება მხოლოდ მაშინაა ჭეშმარიტი გადაწყვეტილება, როცა სხეულის მოძრაობითაა გამოხატული. ნების მოძრაობა უმალ სხეულის მოქმედებაში იჩენს თავს სწორედ იმიტომ, რომ ნების აქტი იგივეა, რაც სხეულის აქტი. „ნების ყოველი ჭეშმარიტი, ნამდვილი, უშუალო აქტი, — წერს შოპენჰაუერი, — ამავე დროს და უშუალოდ არის აგრეთვე სხეულის გამოვლენილი აქტი.
ამის შესაბამისად, მეორე მხრივ, სხეულზე ყოველი ზემოქმედება ამავე დროს და უშუალოდ არის ზემოქმედება ნებაზე“. სწორედ ამიტომაა, რომ ნების ყოველი უზომოდ ძლიერი მოძრაობა, აფექტი არღვევს სხეულში მიმდინარე ვიტალური პროცესების მსვლელობას. ეს ფაქტი, შოპენჰაუერის თანახმად, კიდევ ერთხელ ნათელყოფს, რომ სხეულისა და ნების დუალიზმი მცდარია. სინამდვილეში ამ განსხვავებას წარმოშობს განხილვის წესი — ის, რაც გარეგან მზერაში მეძლევა როგორც სხეული, შინაგანში მეძლევა როგორც ნება.
სხეულისა და ნების ეს იგივეობა, აღნიშნავს შოპენჰაუერი, შეიძლება მივუთითოთ, ე.ი. ჩვენ ძალგვიძს ეს იგივეობა უშუალო ცნობიერებიდან, კონკრეტული შემეცნებიდან ავამაღლოთ გონების ცოდნამდე, აბსტრაქტულ შემეცნებამდე, მაგრამ ის არ შეიძლება დავასაბუთოთ, ე.ი. მივიღოთ როგორც გაშუალებული ცოდნა, სხვა უშუალო ცოდნიდან. ეს იგივეობა არის ყველაზე უშუალო და თუ ჩვენ ის არ გვესმის როგორც ასეთი, ამაოდ ვეცდებით გაშუალებული გზით მივაღწიოთ მის ცოდნას. შოპენჰაუერისთვის ეს ჭეშმარიტება, სხვა
ჭეშმარიტებებისაგან განსხვავებით, არის „უპირატესად ფილოსოფიური ჭეშმარიტება“.
სხეულის და ნების ეს იგივეობა ძალზე მნიშვნელოვანი დებულებაა შოპენჰაუერის სისტემაში — მან უნდა აგვიხსნას არამარტო ადამიანის არსება, არამედ მთელი სამყაროს არსებაც. ამიტომ ამ დებულების შინაარსი ყოველგვარი ორაზროვნებისაგან გათავისუფლებას მოითხოვს. ჩვენ ამ შემთხვევაში ვგულისხმობთ იმ ორაზროვნებას, რომელიც ნების ცნებასთააა დაკავშირებული.
შოპენჰაუერი ხაზს უსვამს იმას, რომ, სხეულისა და ნების იგივეობის გამო, შემეცნება ჩემი ნებისა, თუმცა უშუალოა, მაგრამ ჩემი სხეულის შემეცნებისაგან მოუცილებელია. სწორედ ამიტომ, მე ვიმეცნებ ჩემს ნებას არა მთლიანად, არა როგორც ერთიანობას, არა სრულყოფილად, თავისი არსების შესაბამისად, არამედ ერთეულ აქტში, მაშასადამე, დროში, რომელიც სხეულის და საერთოდ ობიექტის ფორმაა. „მაშასადამე, — წერს შოპენჰაუერი, — სხეული ჩემი ნების შემეცნების პირობაა. ამიტომ მე არ შემიძლია წარმოვიდგინო ეს ნება ჩემი სხეულის გარეშე“.
აქ ლაპარაკია ნების აქტზე, დროში მოცემულ პროცესზე, იმ პროცესზე, რომლის ფიქსირებაც შეუძლია ფსიქოლოგიას. ცხადია, ჩემში მიმდინარე ეს დროებითი აქტი თავისი კონკრეტული შინაარსით ჩემი კუთვნილებაა და უაზრობაა ის სამყაროს არსებად გამოვაცხადოთ. შოპენჰაუერი კი სწორედ სამყაროს არსებას ეძებს და ნებას სწორედ სამყაროს არსების როლი უნდა დაეკისროს მის ფილოსოფიაში. ამიტომ ნება, როგორც დროში არსებული აქტი — ფსიქოლოგიის თვალით დანახვადი ნება — შოპენჰაუერს, ცხადია, ვერ დააკმაყოფილებს. მან უნდა მიაგნოს ნებას, რომელიც დროის, სივრცის, მიზეზობრიობის, ე.ი. საფუძვლის კანონის შესაბამისად ფსიქოლოგიის მიღმა იქნება, ე.ი. ნებას მეტაფიზიკურს, ნებას, რომელიც არამარტო ჩემია, არამედ ჩემგან დამოუკიდებელიცაა, „ნივთია თავისთავად.“
შოპენჰაუერი თავად აღნიშნავს, რომ ნება როგორც აქტი ჯერ კიდევ არ არის „ნივთი თავისთავად“, ის მოვლენაა და არა „ნივთი თავისთავად“: თვითცნობიერება, შინაგანი აღქმა, რომელიც წვდება ჩემს ნებას, ისევე როგორც ყოველი ობიექტის შემეცნება, ნაწევრდება სუბიექტებად და ობიექტებად.
გარდა ამისა, როგორც აღვნიშნეთ, ეს ნება ჩვენ დროში გვეძლევა და ამ მხრივაც წარმოდგენისათვის დამახასიათებელ თვისებას ამჟღავნებს. ამიტომ უნდა ითქვას, რომ საკუთარი ნების აღქმა არასოდეს არ არის ამომწურავი და ადეკვატური შემეცნება ნებისა თავისთავად. მაგრამ ნების აქტი არც სივრცეშია და არც გრძნობადი საგნებისათვის დამახასიათებელ „გარეგან“ კაუზალურ ჯაჭვია მოქცეული.
ეს ვითარება კი, შოპენჰაუერის აზრით, მას უპირატესობას ანიჭებს ყველა სხვა ფენომენის მიმართ. მასში, თურმე, ყველაზე კარგად ჩანს ნება როგორც „ნივთი თავისთავად“. ჩემი ნება — ჩემია, დროშია, მაგრამ მასში გამოვლენილია ნება როგორც ასეთი. შინაგან შემეცნებაში, გვეუბნება შოპენჰაუერი, „ნივთი თავისთავად“ სავსებით შიშველი არ არის, მაგრამ მას ჩამოხსნილი აქვს საფარველი დიდი ნაწილი. ნების აქტი ატარებს ყველაზე გამჭვირვალე საფარველს — მასში ჩანს „ნივთი თავისთავად“; მისი აღქმა, შოპენჰაუერის სიტყვებით, არის „წერტილი, სადაც ნივთი თავისთავად ყველაზე უშუალოდ შედის მოვლენაში და უახლოესად განათდება შემმეცნებელი სუბიექტის მიერ“.
ასე ირკვევა, რომ „ნება თავისთავად“ მეძლევა მე.
ჩვენ მივადექით შოპენჰაუერის ნააზრევის უმნიშვნელოვანეს და უძნელეს პუნქტს — უძნელესს, რადგან ცდისეული სამყაროდან მეტაფიზიკურ სამყაროზე გადასვლა ჭეშმარიტად ურთულეს ამოცანას აყენებს შოპენჰაუერის წინაშე.
შოპენჰაუერს მიაჩნია, რომ შეძლო ამ თავსატეხის ამოცანის გადაჭრა — გამჭვირვალე ნების აქტში ჩანს, ვლინდება — მთლად თუ არა ნაწილობრივ მაინც — ნება როგორც ასეთი. მეტაფიზიკური სამყარო ჩვენს წინაშეა!
შოპენჰაუერი ღრმად დარწმუნებულია, რომ ჩვენს წინაშე წარმოადგინა მე-ს სიღრმისეული სტრუქტურა: ერთი მხრივ, მე როგორც სხეული, ე.ი. წარმოდგენა და, მეორე მხრივ, მე როგორც ნივთი თავისთავად, ე.ი. ნება. ჩემს ნებასა და სხეულს შორის მიმართება, ცხადია, აქ აღარ გაიაზრება როგორც კაუზალური კავშირი — „ნივთმა თავისთავად“ არ იცის, რა არის მიზეზი და შედეგი — ამ შემთხვევაში უნდა ვილაპარაკოთ არა მიზეზის მიერ შედეგის წარმოქმნაზე, არამედ ობიექტივაციაზე. ჩემი სხეული ნების ობიექტივაციაა.
ახლა დგება კითხვა: რას წარმოადგენენ სხვა სხეულები?
სხვა სხეულები ჩემთვის მხოლოდ წარმოდგენებია. ეს დებულება სავსებით ცხადია იმ მოძღვრების კონტექსტში, რომელსაც გვთავაზობს „სამყარო როგორც ნება და წარმოდგენა.“ მე ვხედავ სხვა სხეულებს, მაგრამ მათი შინაგანი „მხარე“ ჩემთვის მიუწვდომელია. ეს ფაქტია. მაგრამ იქნებ ეს ვითარება ჩემი შეზღუდული, თავისებური მდგომარეობით აიხსნება, კერძოდ, იმით, რომ სხვა არსებათა სხეულები სწორედ მათი სხეულებია და არა ჩემი? იქნებ ისინიც ნების გამოვლენანი არიან, იმ ნებისა, რომელიც მათ — სხვა არსებებს — ეძლევად უშუალოდ და არა მე.
შოპენჰაუერის თანახმად, არსებობს საკითხის გადაწყვეტის ორგვარი შესაძლებლობა: ან უნდა ვიფიქრო, რომ სხვა სხეულებიც ჩემი სხეულის მსგავსნი არიან და უბრალოდ მე ვერ ვწვდები მათ ნებას, ანდა უნდა ვამტკიცო, რომ მხოლოდ ჩემი სხეულია ერთდროულად წარმოდგენაცა და ნებაც, სხვა სხეულები კი მხოლოდ წარმოდგენები, ე.ი. მოჩვენებია.
ამ მეორე თვალსაზრისს შოპენჰაუერი ეგოიზმს უწოდებს: პრაქტიკული ეგოიზმის მსგავსად, თეორიულისათვის მოჩვენებაა ყველა მოვლენა, გარდა საკუთარი თავისა.
თეორიული ეგოიზმი, აღნიშნავს შოპენჰაუერი, შეუძლებელია უარვყოთ მტკიცებათა საშუალებით, მაგრამ ის არასდროს არ გამოუყენებიათ ფილოსოფიაში სხვაგვარად, თუ არა სკეპტიკური სოფიზმის სახით. „როგორც სერიოზული შეხედულება, ის შეიძლება იპოვოთ მხოლოდ სულით დაავადებულთა სახლში, — წერს შოპენჰაუერი, — როგორც ასეთი, ის საჭიროებს არა იმდენად მტკიცებას, რამდენადაც მკურნალობას“. ამიტომ თეორიული სკეპტიციზმის სკეპტიკურ არგუმენტს უნდა შევხედოთ როგორც პატარა სასაზღვრო ციხესიმაგრეს, რომელიც, მართალია, მუდამ მიუვალი დარჩება, მაგრამ, რომლის გარნიზონსაც არ ძალუძს გარეთ გამოსვლა. ამიტომ შეგვიძლია გვერდი ავუქციოთ ამ ციხესიმაგრეს და ის ზურგში დავტოვოთ.
ამრიგად, თეორიული ეგოიზმი აცილებულია. ჩვენ უნდა დავემყაროთ ჩვენს საკუთარ სხეულზე მიღებულ ცოდნას და ის გამოვიყენოთ გასაღებად ყველა სხვა მოვლენის არსების გაგებისათვის. ჩვენ უნდა მივმართოთ ანალოგიის მეთოდს: ყველა სხვა სხეული განვიხილოთ როგორც ჩვენი სხეულის ანალოგიური. შედეგი ასეთი იქნება: ყოველი საგანი სხეულიცაა და ნებაც, ყოველი არსებული — მატერიალური სხეული, მცენარე, ცხოველი, ადამიანი — ამ ორი მხარის შემცვლელია. ერთი და იგივე ნება სხვადასხვაგვარად გამოვლინდება ქვის ვარდნაშიც და ადამიანის შეგნებულ მოქმედებაშიც — სუბსტანცია ამ შემთხვევაში ერთია, განსხვავებულია მხოლოდ ობიექტივაციის ფორმა.
ახლა ჩვენს წინაშეა სამყარო მის მთლიანობაში — წარმოდგენაც და ნებაც. ჩვენ უკვე ვიცით, თუ რას წარმოადგენს ხილული მოვლენების შინაგანი არსება — ის ნებაა.
რა ნიშნებით შეიძლება გავიაზროთ სამყაროს ფუძე?
ამ დახასიათების საშუალებას შოპენჰაუერს აძლევს ის გარემოება, რომ ნების სამეფო სავსებით საპირისპიროა სამყარო-წარმოდგენისა. ამდენად, ნების სამეფოს პრედიკატები წარმოდგენის სამეფოს საპირისპირო პრედიკატები იქნება.
თუ გავითვალისწინებთ ამ გარემოებას, უნდა ვთქვათ, რომ ნება არ არის ობიექტი, ის არ არსებობს სუბიექტის არსებობის ძალით, არ არსებობს მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ის შემეცნების, ცნობიერების შინაარსია. სუბიექტ-ობიექტის დაპირისპირება ნების სამეფოში მოხსნილია.
ობიექტისაგან განსხვავებით, ნება არც დროშია და არც სივრცეში. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ ნების საუფლოში არ არსებობს სიმრავლე. სიმრავლეს სამყაროში ბადებს ინდივიდუაციის პრინციპი — დრო და სივრცე. სადაც ეს პრინციპი არ არის, იქ არ არის არც „აქ,“ და არც „ახლა,“ არც „ეს.“
რადგან ნება არ არის სივრცეში, ის, შოპენჰაუერის თანახმად, განუყოფელია. არ უნდა ვიფიქროთ, რომ ქვაში მისი მცირე ნაწილია, ხოლო ადამიანში — დიდი.
ნაწილისა და მთელის მიმართება ნებისათვის სავსებით უცხოა. ასევე პრედიკატები „მეტი“ და „ნაკლები“ ეხება ნების ობიექტივაციას და არა ნებას. ნებისთვის არც იმას აქვს მნიშვნელობა, თუ რა რაოდენობის საგანშია ობიექტივირებული: ის ისევე სრულად და ძლიერად ვლინდება ერთ მუხაში, როგორც მილიონში. ამიტომ გასაგები უნდა იყოს, რომ თუნდაც ერთი უმნიშვნელო საგნის სავსებით განადგურება სამყაროს განადგურებას ნიშნავს: მასში ხომ ნებაა „ჩადებული,“ ნება, რომელმაც არ იცის ნაწილები, რომელიც ერთია. შოპენჰაუერის მტკიცებით, სწორედ ამ აზრს შეიცავდა ანგელუს სილეზიუსის დებულება, ღმერთს უჩემოდ არ შეუძლია სიცოცხლე, ჩემი გაქრობა მის სიკვდილსაც ნიშნავსო.
ნება არ ემორჩილება საკმაო საფუძვლის კანონს, ნება, როგორც ამბობს შოპენჰაუერი, „უსაფუძვლოა“. ეს ნიშნავს იმას, რომ ჩვენ ნების სფეროში ვერაფერს ვერ ავხსნით კაუზალურად, ეს ნიშნავს იმასაც, რომ ჩვენ ამ სფეროზე მსჯელობისას ვერაფერს ვერ გამოვიყვანთ ლოგიკურად, ლოგიკური საფუძვლიდან. ნება როგორც ასეთი, შოპენჰაუერის თანახმად, ყოველგვარ საფუძველს, „რაციოს“ მოკლებულია. მაშასადამე, სამყარო თავის არსებით განზომილებაში არ არის არც ღმერთი, არც „კოსმოსი,“ არც „ნუსი,“ არც „იდეა,“ არც მონადათა ერთობლიობა, არც „გონიერი სინამდვილე.“ ნებაში არაფერია გონებისეული, ლოგიკური, გონისეული.
ნების უაღრესად დიდ მნიშვნელობას აღიარებდა კლასიკური გერმანული ფილოსოფიის უკლებლივ ყველა წარმომადგენელი, მაგრამ ყოველი მათგანისათვის ნება და გონიერება მოუცილებელი იყო ერთმანეთისგან. შოპენჰაუერისათვის ნება აბსოლუტურად ირაციონალურია, ალოგიკურია, გონიერებას მოკლებულია და, თუ მისი მოაზრება გვსურს, ის უნდა წარმოვიდგინოთ როგორც შიშველი ლტოლვა, მისრაფება, სურვილი.
რა სურს ამ ნებას, საითკენ ილტვის, მიისწრაფვის ის?
მიზანი, გვეუბნება შოპენჰაუერი, შეიძლება ჰქონდეს ცალკეულ აქტს. ნებას, როგორც ასეთს, არა აქვს არავითარი მიზანი. ნება უმიზნოა. ის მისწრაფებაა, მაგრამ არა ისეთი, რომელმაც იცის, საით მიდის, რისკენ მიდის. ის „ბრმა,“ არაცნობიერი მისწრაფებაა არსებობისკენ, სიცოცხლისაკენ. „ყველაფერი მიილტვის და ისწრაფვის არსებობისაკენ, სადაც ეს შესაძლებელია, ორგანულისაკენ, ე.ი. სიცოცხლისაკენ, — წერს შოპენჰაუერი, — შემდგომ ამისა კი გაძლიერებისაკენ“. ეს სწრაფვა სიცოცხლისაკენ, როგორც ვთქვით, არ უნდა გვესმოდეს როგორც მისწრაფება რაღაც დასახული ამოცანის გადაწყვეტისაკენ. ლტოლვა სიცოცხლისაკენ, აღნიშნავს შოპენჰაუერი, „არავითარ შემთხვევაში არ არის სიცოცხლის ღირებულების რაიმე ობიექტური შემეცნების შედეგი, ის ყოველივე შემეცნებისაგან დამოუკიდებელია“, ცოცხალ არსებებს „წინიდან“ კი არ ეზიდება, არამედ „უკნიდან“ ერეკება.
როცა სამყაროს ძირი გაგებულია როგორც არსებობის, სიცოცხლის ნება, როგორც „ბრმა ლტოლვა, სავსებით უსაფუძვლო, უმოტივო მისწრაფება,“ ე.ი. გაგებულია საკუთარი ნების თავისებური ინტერპრეტაციის საფუძველზე, ფიქრობს შოპენჰაუერი, სამყაროს ყველა ამოცანა ამოხსნილია: სამყაროს ყველა ძალა, ყველა კანონი, ყველა პროცესი სხვა არაფერია, თუ არა არსებობის ნების თავისებური გამოვლენა. მიზიდულობა, მაგალითად, სწორედ ნივთის არსებობის ნებას გამოხატავს, ზრდის პროცესი,ნივთიერებათა ცვლა, ინსტინქტს დამორჩილებული მოქმედებები ამავე ნების გამოხატულებაა. ჩვენ შესანიშნავად ვიცით, რა არის ჩვენი საკუთარი ნება სამყაროს ძირის — აბსოლუტური ნების გამოვლენაა. ჩემი ნება მაგებინებს ყოველივე არსებულს, ყველა არსებულის საფუძველშივე ნებაა და სხა არაფერი.
შოპენჰაუერი მიიჩნევს, რომ შეასრულა ურთულესი ამოცანა — სუბიექტისკენ მზერის მობრუნებისა და სუბიექტისათვის ცხადი ფენომენის — ნების — აღქმის საფუძველზე გავიდა მეტაფიზიკურ სამყაროში და მოგვცა პასუხი კითხვაზე „რა არის ყველაფერი?.“
ავტორი:თაზო ბუაჩიძე

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი