სიორენ კირკეგორი — რწმენა

0
376
როგორი უნდა იყოს ღმერთთან მისასვლელი გზა? სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ: როგორ უნდა ვწვდეთ უმაღლეს ჭეშმარიტებას? როგორ უნდა ვეძიოთ ის?
„ფილოსოფიურ ნამცეცებში“ კირკეგორი იხსენებს იმ სიძნელეს, რომელიც პლატონის „მენონშია“ დახასიათებული. სიძნელე სწორედ ძიებას ეხება. არ ეძიებს მცოდნე და არც უცოდინარი:ვინც იცის, არ დაიწყებს ძებნას, რადგან უკვე იცის, ხოლო ვინც არ იცის, ასევე არ დაიწყებს ძებნას, რადგან არ იცის, სახელდობრ, რა უნდა მოძებნოს.
ამ სიძნელეს, გვეუბნება კირკეგორი, სოკრატე წყვეტს იმაზე მითითებით, რომ სწავლასა და ძიებას მოგონებად თვლის. ადამიანი თურმე თავიდანვე ფლობს ყველა ჭეშმარიტებას, არცერთი ჭეშმარიტება არ „შეიტანება“ ადამიანის აზროვნებაში. უცოდინარს თავის თავშივე შეუძლია იპოვოს ყველა ჭეშმარიტება. ცხადია, მას ესაჭიროება მასწავლებელი, მაგრამ მასწავლებლის ფუნქცია შედარებით მარტივია: მან — მასწავლებელმა — „ბებიაქალის“ მსგავსად, ხელი უნდა შეუწყოს უკვე არსებული ჭეშმარიტებების დაბადებას. სოკრატეს „მაიევტიკა“ ამ შემთხვევაში ყველაზე გამართლებული მეთოდია.
კირკეგორი თვლის, რომ ჭეშმარიტების ძიების ნამდვილი გზა სხვაგვარია, „სოკრატულისგან“ არსებითად განსხვავებულია. დანიელი ფილოსოფოსის ეს პოზიცია მოკლედ ასე შეიძლებოდა გამოგვეთქვა: ქრისტე არ არის სოკრატე. რა იგულისხმება ამ თეზისში?
კირკეგორისთვის უმაღლესი ჭეშმარიტებები არ არის თავიდანვე მოცემული ადამიანის სულში. ამიტომ „მაიევტიკა“ აქ უძლურია.
პირველი ცოდვა ნიშნავდა იმას, რომ ადამიანმა დაკარგა უცოდველობა: ადამიანი, კირკეგორის გამოთქმა რომ ვიხმაროთ, გახდა „არაჭეშმარიტება“, ის ცხოვრობს არაჭეშმარიტი არსებობის წესით, ცხოვრობს როგორც დამნაშავე — ცოდვილი. ჭეშმარიტება მის გარეთაა და აქაც საჭიროა მასწავლებელი, რომელიც მიეხმარება მას ჭეშმარიტების პოვნაში. ამ მასწავლებლის გარეშე ჭეშმარიტება მიუღწეველია: მასწავლებელი არის აუცილებელი პირობა ჭეშმარიტების მიღწევისა. ეს მასწავლებელია ღმერთი.
ჭეშმარიტებისკენ მისწრაფება შეიძლება დაებადოს იმას, ვინც გაიგო, რომ თავად არაჭეშმარიტებაში ცხოვრობს. ადამიანი საკუთარი ძალებით ვერ მივა ამ თვალსაზრისამდე. ღმერთმა უნდა აუხილოს თვალი — გააგებინოს, რომ ადამიანი არაჭეშმარიტია საკუთარი დანაშაულის გამო. მაშასადამე, ღმერთი და ადამიანი, მასწავლებელი და მოსწავლე უნდა შეხვდნენ ერთმანეთს. ეს შეხვედრა, ცხადია, უნდა მოხდეს დროის გარკვეულ მონაკვეთში, უნდა მოხდეს ისტორიაში, ფაქტების სამყაროში. 
როგორ უნდა გავიაზროთ ისტორია? კირკეგორი ისტორიული პროცესის თავისებურ გაგებას იძლევა. მას სურს ისტორიის თავისებურება აჩვენოს იმ დებულებაზე დაყრდნობით, რომლის თანახმადაც, ისტორიაში არ არსებობს აუცილებლობა, – ამ სიტყვის მკაცრი მნიშვნელობით.
ამ თეზისის მტკიცებას კირკეგორი ქმნადობის პროცესის ანალიზით იწყებს.
ქმნადობის პროცესი დროში გაშლილი ყოფიერების წიაღში ხდება, ის ნიშნავს გადასვლას არყოფნიდან ყოფნაზე. ეს არყოფნა რაღაც წესით არსებობს – ის არსებობს როგორც შესაძლებლობა. ის ყოფიერება, რომელიც არყოფნაა, – აღნიშნავს კირკეგორი, – არის შესაძლებლობა, ხოლო ის ყოფიერება, რომელიც სწორედ ყოფიერებაა და არა არყოფნა, წარმოადგენს ნამდვილ ყოფიერებას, ანუ სინამდვილეს. მაშასადამე, ქმნადობა შესაძლებლობის გადასვლაა სინამდვილეში.
შეიძლება თუ არა ქმნადობაში იყოს ის, რაც აუცილებელია? — სვამს კითხვას კირკეგორი და უარყოფით პასუხს იძლევა ამ კითხვაზე: ქმნადი იცვლება, აუცილებელი კი შეუძლებელია შეიცვალოს, აუცილებელი არის და არ ქმნადობს. აუცილებელი არის ის, რაც არ შეიძლება არ იყოს. რაც არსებობს, ის იქმნება და, ამდენად, არც არის აუცილებელი. ქმნადობა, ფიქრობს კირკეგორი, არ უნდა გავიგოთ როგორც ის პროცესი, რომელსაც განსაზღვრავს საფუძველი — აუცილებელი ლოგიკური საფუძველი ქმნილისა.
არა, ქმნადობას განსაზღვრავს მიზეზი. ქმნადობა სრულდება არა აუცილებლობით, არამედ თავისუფლების ძალით, თავისუფლად მოქმედი მიზეზის ძალით. ისტორიაში ჩვენ საქმე გვაქვს თავისუფლებასთან და არა აუცილებლობასთან, დროულთან და არა მარადიულთან.
ყველაფერი, რაც ქმნილია კირკეგორისათვის, არის ამავე დროს ისტორიულიც. ბუნებაც, როგორც ქმნილი, ისტორიაა. მაგრამ ბუნებას არ აქვს მიმართება დროსთან, ის აბსტრაქტულია, და ამდენად, მკაცრი აზრით, ბუნება, დანიელი მოაზროვნისათვის, მოკლებულია ისტორიას.
ისტორიული გულისხმობს წარსულს, იმას, რაც მოხდა. მომხდარს, ცხადია, ვეღარ შეცვლი, რაც მოხდა, წერს კირკეგორი, ის მოხდა ისე, როგორც მოხდა, მაშასადამე, ის უცვლელია. მაგრამ ნიშნავს თუ არა ეს უცვლელობა იმას, რომ აქ ჩვენს წინაშეა აუცილებლობა? წარსულს ვერ შეცვლი, მაგრამ განა აქედან გამომდინარეობს, რომ ეს წარსული არ შეიძლებოდა სხვაგვარად ყოფილიყო? სრულიადაც არა, აუცილებლობა გამორიცხავს ცვალებადობას, ქმნას, ისტორიას. აუცილებლობა ნიშანია არა ისტორიულისა, არამედ არაისტორიულისა, ზედროულისა, „მარადიულისა“. მარადიულის სრულყოფილება ისაა, წერს კირკეგორი, რომ მას არა აქვს ისტორია, „ისაა ერთადერთი, რომელიც არსებობს, მაგრამ, რომელსაც აბსოლუტურად არა აქვს ისტორია“. ისტორიაში აუცილებლობა არ არის, ამიტომ, ფიქრობს კირკეგორი, მომავალი შეუძლებელია ზუსტად ვიწინასწარმეტყველოთ.
ისტორიის, ე.ი. დროში გაშლილი პროცესისა და ზედროულ-მარადიულის ამ სხვაობამ არ შეიძლება არ შექმნას დაბრკოლება ღმერთისაკენ, ე.ი. მარადიულისაკენ ადამიანის, ე.ი. დროითის მოძრაობის გზაზე — იმ გზაზე, რომელიც, როგორც ვნახეთ, კირკეგორის ყურადღების ცენტრშია. როგორ შეძლებს დროში, ისტორიულ-ფაქტობრივ პროცესში ჩართული ადამიანი მივიდეს ღმერთთან, „მასწავლებელთან“? მხოლოდ ღმერთის დახმარებით, მხოლოდ ღმერთის სიყვარულის შემწეობით, გვეუბნება კირკეგორი.
ახლა კითხვა ჩნდება: როგორ შეუძლია ღმერთს – მარადიულს „შეხვდეს“ ადამიანს — სასრულს, დროში ჩაჭედილს?“
განსჯისა და გონების მხრიდან კირკეგორი შველას არ ელის. გონება ან ფაქტობრიობისაგან სავსებით დაცლილ იდეალურ ვითარებებს წვდება, ანდა სავსებით ფაქტობრივს, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, გონება იძლევა ლაიბნიცის მიერ დახასიათებულ აუცილებელ ჭეშმარიტებებს და ფაქტობრივ ჭეშმარიტებებს. მაშასადამე, რაციონალიზმის გზა, კირკეგორის თანახმად, ვერ მიგვიყვანს ღმერთამდე. ეს კი ნიშნავს, რომ ღმერთის წვდომა შესაძლებელია მხოლოდ იქ, სადაც თავდება გონების, ცოდნის სფერო, სადაც თავდება ტრადიციული „თეოლოგია“ — ტრადიციული მოძღვრება ღმერთზე.
ღმერთის არსებობას, კირკეგორის აზრით, არ ესაჭიროება არგუმენტები, დასაბუთება. „თუ ღმერთი არ არის, მაშინ შეუძლებელია ეს დავასაბუთოთ, – წერს ის, – თუკი ის არის, მაშინ ამის დასაბუთება სიგიჟეა“. ღმერთთან მისვლის ერთადერთი გზა არის რწმენა და არა ცოდნა, ჩემი გადაწყვეტილება და არა ლოგიკა. მხოლოდ ღრმა რწმენის შუქზე ჩანს ადამიანისა და ღმერთის შეხვედრის შესაძლებლობა, ჩანს ის დროითი წერტილი – „წამი“ – რომელშიც ხდება ეს დაკავშირება.
ღმერთი გადაიქცევა ადამიანად – ქრისტედ, ადამიანი კი ეზიარება ღმერთს. მარადიული გადაიქცევა ისტორიულად, ისტორიული მარადიულად. როგორ უნდა გავიაზროთ მარადიულსა და ისტორიულის ეს კავშირი?
გონება, ცხადია, ვერ შეეგუება ღმერთს, რომელიც ისტორიულია, და ადამიანს, რომელიც მარადიულია. ეს პარადოქსია, მაგრამ პარადოქსი სულაც არაა კირკეგორისათვის რაღაც შემთხვევით და შეცდომის მაუწყებელი. „აზროვნების უმაღლესი გამოხატულება პარადოქსია, აღმოაჩინოს რაღაც, რისი მოაზრებაც მას თავად არ შეუძლია“, – წერს კირკეგორი.
პარადოქსი დანიელი ფილოსოფოსისათვის არის აზროვნების „ვნება“, მოაზროვნე, პარადოქსის გარეშე, ჩამოგავს შეყვარებულს, რომელსავ ვნება არა აქვს. პარადოქსული აზროვნება კირკეგორისათვის გასვლაა გონების ფარგლებიდან და ამავე დროს გონების კანონებზე აგებული ეთიკიდანაც. ადამიანი აკეთებს ნახტომს ახალს თვისებრიობაში — ის ცხოვრობს რწმენით, რომელსაც თავისი, გონების ეთიკისაგან განსხვავებული ცხოვრება შეესატყვისება. დებულების მაგალითად, კირკეგორის თანახმად, გამოდგება ბიბლიური ამბავი აბრაამისა.
ბიბლია მოგვითხრობს ამბავს იმის შესახებ, თუ როგორ „გამოსცადა“ ღმერთმა აბრაამი. უფალმა უბრძანა აბრაამს, მსხვერპლად შეეწირა თავისი ძე ისააკი. ბუნებრივია, თავისი ვაჟი დიდად მოყვარული მამისათვის ამგვარი მოთხოვნის შესრულება ძალზე ძნელი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ აბრაამი უსიტყვოდ დაემორჩილა ბრძანებას: წაიყვანა ისააკი ღმერთის მიერ მიჩენილ ადგილზე, შეკრა იგი და უკვე დანით საკუთარი ვაჟის დაკვლას აპირებდა, რომ მოესმა ანგელოზის ხმა:ღმერთი დარწმუნდა იმაში, რომ აბრაამს აქვს შიში ღვთისა, რომ ღვთის გულისათვის მზადაა სამსხვერპლოზე მიიტანოს საკუთარი შვილი და ამიტომ მსხვერპლის შეწირვა ზედმეტი გახდა.
კირკეგორი კარგად გრძნობს ამ ამბის მძაფრ შინაგან კონფლიქტს. ადამიანმა უნდა მოკლას საკუთარი შვილი. ეთიკური პოზიციიდან ამგვარი ქცევა უდიდესი ბოროტებაა და, ცხადია, მიუღებელია, დასაგმობია. გონება, გონიერება ვერ დაუშვებს შვილის მკვლელობას. მაგრამ, მეორე მხრივ, ეს ქცევა არ ხორციელდება ადამიანის საკუთარი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების მიზნით — ის ღმერთის ბრძანების შესრულებაა. ეთიკის საყოველთაო მოთხოვნა და ღმერთის მოთხოვნა უპირისპირდება ერთმანეთს:ან ეთიკა, ან ღმერთი. აბრაამი შვილის მოყვარულია და შვილისადმი მამის მოვალეობა კარგად აქვს შეგნებული, მაგრამ აბრაამი ჭეშმარიტი ღვთისმოსავი, ღვთის მოშიში, ღვთისმორჩილი ადამიანია. მოვალეობა შვილის მიმართ ემორჩილება მოვალეობას ღმერთის მიმართ.
კირკეგორი აბრაამის მხარეზეა, ის რწმენის რაინდია. ის არ ენდობა გონებას, მაგრამ ენდობა რწმენას, პარადოქსს. მისი რწმენა მისივე პიროვნებაა — ინდივიდუალური, „სუბიექტური“.
ავტორი:თაზო ბუაჩიძე

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი