ალექსანდრე პიატიგორსკი – თავად რუსები რომ ყოფილიყვნენ ევროპელები, ქართული ანტირუსობაც არ იარსებებდა

0
346

ფილოსოფოსობა არ არის პროფესია. უფრო სწორად, ის სრულიად განსაზღვრული აზროვნების წყობაა, რომელიც შეიძლება დაემთხვეს ან არ დაემთხვეს პროფესიას. მერაბის შემთხვევაში სწორედ ასეთ დამთხვევასთან გვაქვს საქმე. არსებობს ასეთი გამოთქმა:„ფილოსოფიური სიმშვიდე“, თუმცა, ფილოსოფოსს ყველაფერი –სიმშვიდეც და შფოთვაც ფილოსოფიური აქვს. მათ შორის, შესაძლოა, – სიყვარულიც.

მაგრამ ზიზღი და სიძულვილი შეუძლებელია იყოს ფილოსოფიური, რადგან, როცა გეზიზღება და გძულს, გეზიზღება და გძულს საკუთარი თავი ისე, რომ ამის შესახებ არაფერი იცი, რაც საშინელი ფილოსოფიური შეცდომაა, რამდენადაც შენთავიდანვე მოცემულ ცნობიერებას წარმოადგენ.

ოცდაათწლიანი მეგობრობა მერაბთან ჩემთვის, და არა მხოლოდ ჩემთვის, პირველ რიგში იყო საკუთარ თავთან ურთიერთობის სკოლა. მახსოვს ჩემი პირველი გაკვეთილი, რომელიც „ფილოსოფიის ზნეობაში“ მივიღე. ორმოცდაათიანი წლების ბოლოს მერაბთან საუბრისას ვახსენე ჩვენი ყოფილი კოლეგა ფილოსოფიის ფაკულტეტიდან და დავძინე, რომ „მას არავინ უწვდის ხელს ჩამოსართმევად“ („ხელისარჩამოსართმევი“ – იმ დროის ინტელიგენტურ ჟარგონზე). მერაბმა კი, ღმერთო ჩემო, ის ხომ მაშინ ოცდაათი წლისაც არ იყო, უბრალოდ თქვა: „როგორ შემიძლია მას ხელი არ ჩამოვართვა, თუ კი ის მე ვარ?“.

ეს ის დრო იყო, როდესაც საბჭოთა რეჟიმი სახელს უტეხდა ინტელიგენციას, რასაც ეს უკანასკნელი ზნეობრივი ქედმაღლობითა და ჯგუფური სნობიზმით პასუხობდა. გორიდან მოსკოვში სასწავლებლად ჩამოსული ქართველი ბიჭი, ყველაზე პარტიულ-იდეოლოგიური ფაკულტეტის სტუდენტი უნივერსიტეტში, ასპირანტი, შემდეგ კიდევ უფრო პარტიულ-იდეოლოგიური ჟურნალის – „მსოფლიო და სოციალიზმის პრობლემების“ მუშაკი, ჟურნალის „ფილოსოფიის საკითხები“ მთავარი რედაქტორის მოადგილე – მერაბი ყველაფერ ამასთან ერთად მიიჩნეოდა ქვეყანაში ერთადერთ ადამიანად, ვინც ფლობდა დასავლური ფილოსოფიური აზროვნების სრულ აპარატს.

სამოციანი წლების შუა პერიოდში ის უკვე საკუთარ ფილოსოფიას ასწავლის უნივერსიტეტში და „ყველგან, სადაც კი შესაძლებელია“ (მისივე თქმით). საკუთარ, უკიდურესად ინდივიდუალურ ფენომენოლოგიურ მიდგომას ცნობიერებისა და აზროვნებისადმი ასობით შემთხვევითი და, როგორც წესი, სავსებით ახალგაზრდა ხალხის საკუთრებად აქცევს. „ჩვენსდროში, – უყვარდა მას თქმა, – ცნობიერების ფილოსოფიის გაგების გაცილებით მეტი შანსი აქვს შემთხვევით მოუმზადებელ ადამიანს, ვიდრე – პროფესიონალ ფილოსოფოსს“.

გაცილებით გვიან ის ამბობდა, რომ ოფიციალური მარქსიზმი და ჩახშობილი ფარული ანტიმარქსიზმი რუსეთში (ზუსტად ისევე, როგორც „მემარცხენე“მარქსიზმი და გვიანი ეგზისტენციალიზმი დასავლეთში) ფილოსოფიიდან ყველაზე ნიჭიერ ადამიანებს აძევებს და მათ „რიგით მოწინავე ინტელექტუალებად“ აქცევს.

1986 წელს ის აქვეყნებს წიგნს ჰეგელის ფილოსოფიაზე და აღარასდროს დაუბრუნდება ამ ფილოსოფოსს: „ნორმალური ფილოსოფიური მუშაობა მოითხოვს უკუ მიმართულებით მოძრაობას – ჰეგელიდან კანტამდე და ამ უკანასკნელიდან – დეკარტამდე. დეკარტს აუცილებლობით მოსდევს ჰუსერლი. ჰეგელიდან დაწყება ხელსაყრელია, როგორც ტრადიციის მცდარი დაგვირგვინებიდან, რომლის მწვერვალი – კანტი, მარადიული საფუძველი კი დეკარტია.

ახლა იდეალურ ფილოსოფიურ სემინარს შეადგენდა ხუთი-ექვსი ადამიანი,რომელთაც ჰუსერლი ესმით, როგორც განვითარებული ევროპული, უფრო ზუსტად, დეკარტულ-კანტური ფილოსოფიის ერთადერთი პროდუქტიული ხაზი. ამ სემინარის კრიტერიუმების მიხედვით მარკუზე და ალტიუსერი ვერ მიაღწევდნენ მესამე კურსამდე, გვიანისარტრი ჩაფლავდებოდა გამოსაშვებ გამოცდებზე, ლაკანი ჩაიჭრებოდა ასპირანტურის გამოცდებზე, ხოლო ჟაკ დე რიდას დისერტაცია ჩაუვარდებოდა. აქ აუცილებელია სრულიად ახალი (ან ძალიან ძველი) აზროვნების ტიპი“. როდესაც მე ვკითხე: „და იმათ რა ვუყოთ(მე, რა თქმა უნდა, საკუთარ თავს ვგულისხმობდი), ვისაც ჰუსერლის გაგება არ შეუძლია?“ მან მიპასუხა, რომ მაშინ „შენ თვითონ უნდა იფილოსოფოსო და არ დაიმოწმო და არ მიმართო არავის. ასეშეიძლება რაღაც გამოვიდეს კიდეც. ხომ ხდება… დამთხვევა“.

დამთხვევას ის უზარმაზარ მნიშვნელობას ანიჭებდა. როდესაც სამოცდაათიანი წლების შუა ხანებში ყველა დაწესებულებიდან გამოაგდეს და საქართველოში დაბრუნდა, ლონდონში დამირეკა და მხიარულად მითხრა: „აი, ხომ ხედავ, ჩემი მოსკოვიდან „განდევნა“ როგორ კარგად დაემთხვა შინაგანი იმპულსის გაჩენას – პრუსტში წასვლას“. პრუსტი ესთეტიკური განხორციელებაა (ობიექტური, რა-საკვირველია, რადგანაც საეჭვოა, რომ პრუსტს ჰუსერლი ჰქონოდა წაკითხული) ჰუსერლისეული ფენომენოლოგიისა. მერაბს მიაჩნდა,რომ უკვე ჰუსერლთან დასრულებული ევროპული ფილოსოფია ობი-ექტურად განხორციელდა სამ დიდ მწერალთან – ჯოისთან, კაფკა-სა და პრუსტთან („მაგრამ პრუსტი ჩემთან, როგორც სამხრეთელი სამხრეთელთან, ყველაზე ახლოსაა“).ამის შემდეგ მერაბი უკვე საქართველოში ცხოვრობს და ფილოსოფოსობს.

ოთხმოციან წლებში რამდენიმე წიგნსა და სტატიას აქვეყნებს, თუმცა, პრუსტი – „ფილოსოფოსი, რომელმაც არ იცის,რომ ფილოსოფოსია“, მის ძირითად საქმიანობად რჩება. დაიწერა ათასი გვერდი დროის შესახებ პრუსტთან, დასრულდა წიგნები კანტსა და დეკარტზე. იმ პერიის დაშლის ახალმა ერამ მერაბს „ადუღებულ“ თბილისში მოუსწრო, სადაც ის ცდილობს, აუხსნას თანამემამულეებს, რომ მათთვის გაცილებით მნიშვნელოვანია გახდნენ ევროპელები, ვიდრე დარჩნენ ანტირუსებად.

მისი აზრით, ეს ჭეშმარიტება სპეციალურ ფილოსოფიურ მომზადებას არ მოითხოვს. ვფიქრობ, რომ აქ ის შეცდა:მოითხოვს. როგორც სრულიად სამართლიანად შეეპასუხა მას პარიზში მცხოვრები ქართველი მსახიობი, თავად რუსები რომ ყოფილიყვნენ ევროპელები, ქართული ანტირუსობაც არ იარსებებდა, რაც ასევე მართალია. მაგრამ ეს ყველაფერი, სხვა არაფერია, თუ არა – „ასე რომ ყოფილიყო“, „ისე რომ ყოფი-ლიყო“…

იმ საზარელ ღამეს თბილისში რუსულმა ხელკეტებმა დასასანგრე ნიჩბებმა დიდად შეუწყო ხელი „კეთილი გრძნობების“ გაჩენას კავკასიაში, სადაც ჯერ კიდევ ცოცხლობს მოგონება 1921წლის დარბევაზე (უფრო ზუსტად, პოგრომზე). მაშინ მან დამირეკადა მითხრა, რომ კეთილი დამთხვევების რიცხვი შემცირდა, საზარელ დამთხვევებს კი ბოლო არ უჩანს. რომ ყველაფერზე უკეთესი ის იქნება, თუ რუსები თავს დაანებებენ საქართველოს და დატოვე-ბენ მას „პირისპირ საკუთარ თავთან“ (სწორედე მაშინ გადაიტანამან გულის პირველი მძიმე შეტევა).

ამავე წლის ივლისში ის ჩემს კოლეჯში, ლონდონში ჩამოვიდა კავკასიურ-შუა აზიურ კონფერენციაზე. ცდილობდა, შეერიგებინა სომხები აზერბაიჯანელებთან, ქართველები – რუსებთან, ნებისმიერი – ნებისმიერთან. მერაბი არასდროს ყოფილა პაციფისტი. მას, უბრალოდ, მიაჩნდა, რომ „ის ვინც ფიქრობს, საკუთარ თავს ებრძვის და არა – სხვებს და როდესაც ყველას ერთნაირად ერევა გული, – რუსებს, სომხებს, ქართველებს, ებრაელებს, – საჭიროა ამ გაუსაძლისი გულისრევის მდგომარეობიდან გამოსავლის ძიება და არა იმის გარკვევა, ვის მეტად ერევა გული და ვის – ნაკლებად“. და კიდევის ამბობდა, რომ სანამ ოქტომბრის რევოლუცია არ გაუქმებულა,როგორც რუსეთის (და არა მხოლოდ რუსული) ისტორიული ცნობიერების ფაქტი, მანამდე ჩვენი შანსი, რომ ვიცხოვროთ ნორმალური გონიერი ცხოვრებით, მინიმალურია“.

დიახ, ფილოსოფოსი გარდაიცვალა. ის მესამე ინფარქტმა იმსხვერპლა აეროპორტში, როცა ის მოსკოვიდან თბილისისკენ მიფრინავდა, რათა იქიდან ათ დღეში ლონდონში ჩამოფრენილიყო. ცოტათი სიმბოლურია. არა მგონია, რომ მისნაირად ბევრს ეაზროვნა. მაგრამ ეს ხომ ასეც უნდა იყოს, თუკი ადამიანი ფილოსოფოსია.

ეს მცირე ჩანაწერი არ არის მერაბზე, როგორც ადამიანზე, ფი-ლოსოფოსზე და ა.შ. ის, უბრალოდ, მერაბის ერთი ქართული ინტერვიუს პირველი ფრაზის პირველი ოთხი სიტყვის კომენტარს წარმოადგენს. სიტყვასიტყვით ეს ფრაზა გვეუბნება, რომ აზრი თავისთავად არაფერს უპყრია. მისი მანიქეველური გაგებით (მერაბისთვის არ იყო უცხო მანიქეველობა), ვიღაცას არ სურს, რომ აზრი არსებობდეს და შენარჩუნდეს. მაგრამ სამყარო ისეა მოწყობილი, რომ აზრი არსებობს და ამ ფაქტთან ეს ვიღაც ვერაფერს გააწყობს. მაგრამ მას შეუძლია, მე შემიშალოს ხელი აზრის შენარჩუნებაში, უფრო სწორად – შემიშალოს ხელი იმაში, რომ მსურდეს აზრის არსებობა და ის, რომ აზრი ჩემი საშუალებით შენარჩუნდეს. ამ ვიღაცას მე არ უნდა მივაწერო ჩემი სისუსტე, ეს სისუსტე – ჩემია.

ის, ეს ვიღაც, არის კიდეც ჩემი სისუსტე (არც ჩემთვისაა უცხო მანიქეველობა). ამ ვიღაცას ვერ დაასაბუთებ, ვერ დააფუძნებ თვით-დაფუძნების გარეშე. იქ, სადაც საკუთარ თავს ვაფუძნებ, ის ვიღაც უკვე დაფუძნებულია, როგოც ჩემი ბატონი, არაზროვნების დემონი. აზრი ნარჩუნდება ჩემით, არა როგორც პიროვნების საშუალებით, არამედ, როგორც – აზრისა აზრით.

დიახ, ის ჩემში ნარჩუნდება, მაგრამ მე ამ შემთხვევაში ოდენ ფიქრის ცარიელ სივრცეს წარმო-ვადგენ, საიდანაც ის მაშინვე წავა, როგორც კი აღარ ვიქნები აზრისათვის ამგვარი ცარიელი სივრცე. თავად „აზრი უსაყრდენოა,არაფერზეა დაფუძნებული და არაფრითაა დაფუძნებული, დასაბუთებული“. ეს უკვე აღარ არის მანიქეველობა, არამედ ციტატაა ბუდისტური სუტრებიდან. მეტაფორულად შეიძლებოდა გვეთქვა, რომ თითოეული კონკრეტული, ანუ შესრულებული ან გამოთქმული აზრი (გარეთ გამოტანილი თუ საკუთარ თავთან ნაფიქრი) – სიცარიელის ფორმაა და არა შინაარსი – იმ მატერიისა, რომელშიც ის შესრულდა – იქნება ეს ენა, კულტურა თუ ტექსტი.

როდესაც მე (სიტყვა „მე“ ამ ჩანაწერში გამოიყენება სიტყვების – „მე“, „შენ“, „ჩვენ“, „ის, ვინც“ – ნაცვლად) აზრს იმ მასალასთან ვაიგივებთ, რომელშიც ის შესრულდა – ენასთან, კულტურასთან, „პიროვნებასთან“ და ა.შ. – მაშინ ის უკვე აღარ იმყოფება იქ, ჩემს „სივრცეში“. აზრების ნაცვლად ხელში შეგვრჩება – არა აქვსმნიშვნელობა ნიჭიერად მოხდება ეს თუ უნიჭოდ, – აზრებით დასაგნებით, როგორც სიტყვებით ოპერირება.

ასე უქმდება ფენომენოლოგია, რომელსაც ლინგვისტიკა, ლინგვისტური ფილოსოფია დალოგიკური ანალიზი ანაცვლებს. როდესაც ცნობიერად ან არაცნობიერად (გაცილებით ხშირია ესუკანასკნელი!) ვანადგურებ აზრის ამ „საშემსრულებლო მასალას“ – უარვყოფ კულტურას, ვახშობ პიროვნულობას, კლიშედ ვაქცევ ენას – ამით მე ეშმაკისეულ ჩანაცვლებას წარმოვშობ – აზროვნების ცარიელ ველში შინაგანი მუშაობის ნაცვლად ეს „სიცარიელისპრინციპი“ გარეთ _ საზოგადოებაში, ქვეყანაში, ხალხში, კოლექტივში გამაქვს, როგორც ყველაფერი „არასაკუთრივისაგან“ გაწმენდილი, აზროვნების დამახინჯებული იდეალი (გარეთ შინაგანის ნე-ბისმიერი გამოყენება დამახინჯებას წარმოადგენს). ამ მიმართულებით მუშაობდა და მუშაობს ყველა ტოტალიტარული იდეოლოგია.

თვით კულტურული ნიჰილიზმის კლასიკური ფენომენი, არსებითად, გვევლინება მრუდე ანარეკლად იმისა, რაც მოფიქრალს შეუძლია (შეუძლია, რადგან _ თავისუფალია) საკუთარი აზროვნების ველში ჩაიდინოს, კერძოდ – გააცნობიეროს აზრი, როგორც სხვა („არა – ეს ის არ არის“). და ბოლოს, როდესაც მე „აზრის პყრობისას“, უარვყოფ აზრისთანამედროვე „საშემსრულებლო“ მასალას, როგორც არამისეულს, მისთვის შეუფერებელსა და რაღაც ისეთს, რასაც ჩემში შესრულება არ უწერია, ეს უარყოფა ობიექტურად (იმ ფილოსო ფოსის პოზიცი-იდან, რომელიც ჩემს აზროვნებასთან ერთად თვითონ მეც მაკვირდება), ემპირიულად იღებს ინდივიდუალური ამბოხის ფორმას – ამბოხისა საკუთარი (და არა სხვა!) კულტურის, ენისა და… ფილოლოგიის წინააღმდეგ.

სწორედ ასეთ შემთხვევას წარმოადგენს ფრიდრიხ ნიცშეს მხიარული მეცნიერება. კლასიკური ფილოლოგიის ბრწყინვალე ახალგაზრდა პროფესორმა გააუქმა ფილოლოგია, როგორც გერმანული ქრისტიანული კულტურის ელემენტი, მაგრამ ჩვენი დროის ყველაზე რადიკალური პროფესორებისგან განსხვავებით, ნიცშემ საკუთარი პროფესორობაც გააუქმა.

ფილოლოგია წარმოადგენდა გერმანული კულტურის სიამაყეს ისევე, როგორც ნიცშედან ორმოცდაათი წლის შემდეგ რუსული კულტურის სიამაყე გახდა(ჩემმა უფროსმა მეგობარმა, რუსული ფილოლოგიის პროფესორმა მოსკოვის უნივერსიტეტში, ბორის უსპენსკიმ ერთხელ თქვა, რომ რუსეთი მსოფლიოში საუკეთესო ფილოლოგიის ქვეყანაა. ამასთან დაკავშირებით ჩემმა მეორე მეგობარმა, ერთ-ერთი გერმანული უნი-ვერსიტეტის რუსული ფილოლოგიის პროფესორმა იგორ სმირნოვმა დოქტორ სემუელ ჯონსონის პერიფრაზირებით შენიშნა, რომ ფილოლოგია რუსეთში პატრიოტების უკანასკნელი თავშესაფარია).

ნიცშეს რეაქცია წარმართული ტექსტების შემსწავლელ გერმანულ ქრისტიანულ კულტურაზე ფილოსოფოსის რეაქციას წარმოადგენდა, რომელიც უარყოფს საკუთარი კულტურის მიერ მისთვისთავს მოხვეულ მეორეულ (მესამეულ?) კულტურულ ენას. მკაცრად რომ ვთქვათ, ის იმდენად გერმანიაში ქრისტიანობის წინააღმდეგიარ იყო, რამდენადაც ქრისტიანიზმისა და გერმანიზმისა, როგორც ერთმანეთში ჩასმული ორი კულტურის ჩარჩოში, როგორც ორი ჟარგონისა, რომელთა მასალაში მისი (ნიცშეს) აზროვნება ვერ სრულდებოდა. მაგრამ, აქვე მსურს შევნიშნო, რომ ნიცშეს დროს გერმანიაში ჯერ კიდევ არსებობდა ქრისტიანული კულტურა. და,ამდენად, არსებობდა ფილოსოფიური კრიტიკის მასალაც.

მერაბის მიბრუნება ევროპული ქრისტიანული კულტურისკენ ნიცშედან ასი წლის მერე სწორედ მაშინ ხდება, როცა ეს კულტურა არც რუსეთსა და არც საქართველოში უკვე აღარ არსებობს. ნიცშესგან განსხვავებით, მერაბს საკუთარ აზროვნებაში არ უარუყვია ფილოლოგია(სტრუქტურალიზმისა და ფორმალური ლიტერატურათმცოდნეობის ჩათვლით) – ის ობიექტურად აღმოჩნდა ამ ფილოლოგიის მიღმა. ზუსტად ასევე, მერაბი პოზიტივისტური და ეგზისტენციალური ფილოსოფიური მიმართულებების მიღმაც აღმოჩნდა. და ვინ იცის, იქნებ მის აზროვნებაში პირველადი მასალის როლი ისევე შეასრულა რუსულმა და ფრანგულმა პოეზიამ, როგორც ნიცშესთან – ბერძენმა პოეტებმა და ტრაგიკოსებმა, ხოლო ნიცშეს მიერ გამოგონილი ზარათუშტრას როლი მერაბთან… პრუსტმა იტვირთა? მაგრამ ეს – ხუმრობით.

აზრი მანამდე ნარჩუნდება, სანამ ჩვენ არ დაგვვიწყებია მისი შენარჩუნება. მოაზროვნის მთავარი პრობლემა არა იმდენად უკვე ათვისებული აზრის დამახსოვრებაა, რამდენადაც იმის არ დავიწყება,რასაც ახლა აკეთებ. მერაბის კვალდაკვალ მეც ვიმეორებ, რომ აქ არ იგულისხმება აზროვნების ობიექტები. ისინი კი სულ ორია –სიყვარული და სიკვდილი, ან იქნებ სულაც ერთი – სიკვდილი –გააზრებადი სიკვდილი, რომლისკენაც მგზავრი „კულტურის წყვდიადიდან, ყოველდღიური ცხოვრების წყვდიადიდან აზროვნების სხივისმეშვეობით“ მიემართება (მერაბის არაზუსტი ციტირება). ეს კი ნიშნავს მუდმივად ახლა აზროვნებას, აზროვნებას ახლა, რომელსაც უპყრია საკუთარი დრო, დრო, რომელიც განსხვავდება ჩემი და სხვათა ცხოვრების დროისაგან. ეს განსხვავება კი არსებობს, როგორც ჩემი აზროვნება.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი