ალექსანდრ პიატიგორსკი მერაბ მამარდაშვილზე

0
198

XVII საუკუნის ერთმა ნაკლებად ცნობილმა გერმანელმა ფილოსოფოსმა ვალენტინ ანდრეემ თქვა, რომ „ყველა ქალაქს როდი ჰყავს საკუთარი ფილოსოფოსი“. მე კი დავამატებდი, რომ არც ყველა ქვეყანას ან ხალხს ჰყავს საკუთარი ფილოსოფოსი.

ფილოსოფოსობა უკიდურესად არასავალდებულო საქმიანობაა. ბუნებრივად და ორგა- ნულად ის არც ეროვნულ ნიადაგზე და არც  ყველაზე უფრო განვითარებული კულტურიდან აღმოცენდება. ფილოსოფია შემთხვევითობაა. მაგრამ მთავარი ის არის, რომ ფილოსოფია ფილოსოფოსის გარეშე ვერ იარსებებს. როგორც პროფესია, როგორც მხოლოდ სპეციალობა, ის წარმოადგენს მექანიზმს, რომელიც ქმნის ლექციებს, მონოგრაფიებს, დისერტაციებს, სტატიებს…

-უცხო, არა-საკუთარ აზროვნებაზე – ამ შემთხვევაში ესაა ადგილი, სადაც კულტურა ავად თუ კარგად, ნიჭიერად თუ უნიჭოდ სხვა მუშაობას აღადგენს და იმეორებს. უფრო ზუსტად -უცხოს მუშაობას. საქმე ისაა, რომ ვისაც მოუწია ფილოსოფოსად ყოფნა, ის უკვე თავისთავად უცხოა. ყველა ქალაქს როდი შეუძლია ჰყავდეს საკუთარი, თავისი ფილოსოფოსი, მაგრამ თვითონ ფილოსოფოსი ვერასოდეს იქნება ამ ქალაქში „თავისი კაცი“ – „ჩვენებური“. სადაც „ჩვენებური“ და „საჩვენო“ მეფობს, იქ ნამდვილი ფილოსოფოსი ვერ იცხოვრებს.

თუმცა, მას შეიძლება უყვარდეს „ჩვენი სამშობლო“, „ჩვენი ქალაქი“ (ანუ, „საკუთარი სამშობლო“, „საკუთარი ქალაქი“) და კიდევ ვინ მოთვლის რა არა… მაგრამ საკუთარ ფილოსოფიურ აზროვნებაში ფილოსოფოსი ყოველთვის გამოყოფილია ნებისმიერი ჯგუფისაგან, ნებისმიერი გარემოსაგან, ნებისმიერი ერთობისაგან, რადგანაც მისი მუშაობის საგანი  -ესაა აზროვნება (უპირველეს ყოვლისა, მისი საკუთარი აზროვნება) სწორედ ამ ობიქტების შესახებ (ჯგუფი, გარემო, ერთობა და სხვ.) და არა – თვითონ ეს ობიექტები. ფილოსოფოსი „ამ საგნებზე“ კი არ აზროვნებს, არამედ აზროვნებს ამ საგნებზე აზროვნების შესახებ; ის სწორედ ფილოსოფიური აზროვნებითაა დაცილებული „ამ (და სხვა) საგნებიდან“. სწორედ ასეთი ფილოსოფოსი იყო მერაბ მამარდაშვილი.

დავიწყებას მიეცემა ყველა ჩინი, წოდება და თანამდებობა, როგორც ფილოსოფოსთან და მის ფილოსოფიასთან არაფრით დაკავშირებული რამ. თუ საჭიროა, სხვებმა დაწერონ ამის შესახებ. ჩემს მეგობარს უყვარდა თქმა, რომ აზროვნება იწყება, როგორც შენი, ასევე, სხვის მიერ გამოყენებული სიტყვებისაგან დისტანცირებით. მახსოვს, ოცი წლის წინ (და
არა ხუთი წლის წინ, გთხოვთ, გაითვალისწინოთ!), როგორ დაიწყო ლექცია მარქსის ის- ტორიის ფილოსოფიის შესახებ – „მარქსი ამბობდა, რომ ისტორიის შინაარსს კლასთა ბრძოლა წარმოადგენს. მაგრამ თქვენ ხომ გესმით, რომ ერთმანეთს ებრძვიან ადამიანები და არა კლასები. კლასობრივი ბრძოლა იყო მარქსის მიერ არჩეული ფორმა ისტორიაზე აზროვნებისათვის, ეს იყო საგანზე აზროვნების ფორმა და არა – თავად საგანი“.

მოსკოვურ ინტელიგენციას გული აუჩუყდა და აღფრთოვანდა (გულის აჩუყება და აღფრთოვანება, აღშფოთების მსგავსად, ინტელიგენტებისა და, საზოგადოდ, ხალხის მიერ ასეულობით წლის მანძილზე გამოცდილ იარაღს წარმოადგენს საკუთარ აზროვნებასთან ბრძოლაში – იარაღს, რომელიც ბოლომდე დღესაც არ გამოსულა ხმარებიდან). მისი ფილოსოფოსობის არე უჩვეულოდ ფართო იყო – ესთეტიკა, დროის ფილოსოფიური თეორია, ფსიქოანალიზი, სიმბოლოს ფილოსოფია.

თუ მისი „პრაქტიკული გონების“ ძირითად თემაზე ვისაუბრებთ, მაშინ ეს „ადამიანის მიერ ისტორიაში საკუთარი თავის გააზრება“ იქნება. „შენი დაბადება შემთხვევითია, – უყვარდა ხოლმე დეკარტის პერიფრაზირება,  და ის შემთხვევით კავშირშია შენი აზროვნების ფაქტთან, თუ მათი დაკავშირება გადაწყვიტე. მაგრამ მას შემდეგ, რაც ფიქრსა და ლაპარაკს დაიწყებ, შეუძლებელია, არ გააცნობიერო საკუთარი თავი ისტორიულად, როგორც რაღაც სხვისი გამგრძელებელი პიროვნული ძალა, როგორც წარსულიდან მომავლისკენ გაგრძელებული ინდივიდუალური იმპულსი, როგორც ისტორიის სხვა წერტილებში სხვა ინდივიდუალური იმპულსების გავლით უკვე გამოხატული ცნობიერების ობიექტურობა. ისტორიისგან მოწყვეტისა და გამოყოფის ნებისმიერი ცდა გამორჩეულობისა და უნიკალობის გამო  სულერთია, კარგი თუ ცუდი გაგებით – საუკეთესო შემთხვევაში სულიერი გაღატაკებით, ხოლო, უარეს შემთხვევაში, ცხოვრების სრული კრახით მთავრდება“.

მერაბი ხშირად იმოწმებდა, მისივე თქმით, „რუსეთის უდიდეს ისტორიულ პირებს“  -პუშკინს, ჩაადაევსა და სოლოვიოვს. პუშკინი მისთვის რუსული კულტურულ-ისტორიული ყოფიერების სისავსეს განასახიერებდა. პუშკინს, მერაბის თვალთახედვით, არ სჭირდებოდა დასავლეთი და აღმოსავლეთი, მედასავლეთეობა და სლავოფილობა, როგორც ცალ-ცალკე აღებული ელემენტები („პუშკინი – ეს დასავლეთია, მაგრამ ოდენ როგორც დრო, როგორც ისტორიის პერიოდი და პიროვნების ტიპი და არა როგორც -ადგილი“). ჩაადაევი კი, მისივე აზრით, განასახიერებს ევროპული (უფრო სწორად საერთო, ერთიანი) ისტორიიდან რუსული „გამოსვლის“ რუსულსავე კრიტიკას, სასოწარკვეთას იმის გამო, რომ რუსული კულტურა არ დაეყრდნო პუშკინისეულ მაგალითს.

სოლოვიოვი კი წარმოადგენდა ნიმუშს ესქატოლოგიური ცნობიერებისა, რომელიც ჩასწვდა ამ „ისტორიული უიღბლობის“ სიღრმეს და რომელიც არა შეცდომის გამოსწორებისკენ, არა „ისტორიასთან დაპირისპირებისკენ“, არამედ საყოველთაო დასასრულისკენ მიისწრაფოდა, რაც, მერაბის აზრით, თავისთავად იყო ღირებული ისტორიული გამოცდილება, რომელიც რუსეთმა სრულიად უგულებელყო. 

„კარგი,  -სუსტად ვეწინააღმდეგებოდი მე,  – მაგრამ გერმანული კულტურა დაეყრდნო კი თანამიმდევრულად გოეთესეულ ნიმუშს? XX საუკუნეში, როგორც ჩანს არა“. „XX საუკუნემ ყველა კარტი აურია, – მეწინააღმდეგებოდა მერაბი, – ეს არის საუკუნე საოცარი ზიზღისა, რომელსაც მოაზროვნე ადამიანები ცნობიერებისადმი განიცდიან. მაგრამ ახლა მნიშვნელოვანია, რომ როგორმე ამ საუკუნიდან გამოვიდეთ, რათა საკუთარი თავი ისტორიულ ცნობიერებაში აღვადგინოთ. ამის ნაცვლად კი ჩვენ, უბრალოდ, უკან, გუშინწინდელი დღისკენ ვიყურებით, ვტოვებთ რა გუშინდელ დღეს, ვესწრაფვით ანგარიშსწორებას და გამუდმებით გვავიწყდება, რომ ის ერთადერთი, ვისთანაც აუცილებლობით სწორდება ანგარიში – შენ თვითონ ხარ. გუშინდელი დღეც შენ გეკუთვნოდა და არა – ვიღაც სხვას. ამის კარგად გაცნობიერების გარეშე შეუძლებელია ხვალინდელ დღეზე გადასვლა.“

ასე ვსაუბრობდით რვა თვის წინ ლონდონში, როდესაც უეცრად ბლუმსბერიში სვედენბორგის საზოგადოების სახლს მივუახლოვდით. მაშინ გამახსენდა, რომ შესანიშნავი შვედი ფილოსოფოსი და მისტიკოსი სვედენბორგი დაახლოებით 1770 წელს ამბობდა, რომ XVIII საუკუნის ადამიანისთვის მთავარია, როგორმე გააღწიოს ამ იდიოტურ საუკუნეს ისე, რომ „ცნობიერება შეინარჩუნოს“. დიახ, პრაქტიკული გონების კრიტიკის პრობლემები
სინამდვილეში არ იცვლება, იქნება ეს XVIII საუკუნე, XX საუკუნე თუ  XVIII საუკუნე ჩვენს
წელთაღრიცხვამდე. 

იმ დროს მერაბი ჩამოსული იყო კავკასიურ-შუააზიურ კონფერენციაზე, რომელიც ჩემს კოლეჯში მიმდინარეობდა. სწავლულები საბჭოთა კავშირის განაპირა რესპუბლიკებიდან ერთ სასტუმროში ცხოვრობდნენ, მაგრამ საუზმის დროს ეროვნული ნიშნით ჯგუფდებოდნენ ხოლმე: სომხები – თავიანთ მაგიდასთან, აზერბაიჯანელები – თავიანთ მაგიდასთან და ა.შ.

მახსოვს, მერაბი სერიოჟა არუთინოვთან და ერთ აზერბაიჯანელთან ერთად, რომლის სახელი დამავიწყდა, მაგიდებს შორის დადიოდა და ცდილობდა მოეხსნა ვიწრო ნაციონალიზმის მიჯნები (ფართო კი არ არსებობს). მე ირონიულად შევნიშნავდი: „ფილოსოფოსი ტომებს შეარიგებს“. მერაბმა ძალიან სერიოზულად მიპასუხა, რომ არა ტომები, არამედ თითოეული ტომი და ადამიანი თვითონ უნდა დაუზავდეს საკუთარ თავს. მაგრამ ამისათვის საჭიროა, რომ ადამიანმა მანამდე საკუთარ თავს ომი გამოუცხადოს, რათა შემდეგ აუცილებლობით მიიღოს საკუთარი თავი ისეთი, როგორიც ის არის და სხვებს აღარ ებრძოლოს. საკუთარი თავის არმიღება კი ადამიანს ომისკენ, რევოლუციისკენ და „პოგრომისკენ“ უბიძგებს.

სინამდვილეში, ადამიანს სხვისი კი არა, საკუთარი თავის ატანა არ შეუძლია. ცხადია, რომ ფილოსოფოსი ამასთან ვერაფერს გააწყობს. მაგრამ მან მაინც უნდა გააკეთოს რაღაც – ეს მისი ერთადერთი პრაქტიკული ამოცანაა, რისთვისაც ის უნდა წამოდგეს მაგიდიდან და სახლიდან გავიდეს. 

დიახაც, რუსი ადამიანი ბოლშევიკებსა და ებრაელებს დაადანაშაულებს რევოლუციისა და სისხლიანი სამოქალაქო ომის მოწყობაში, ებრაელი რუსებს დასდებს ბრალს ანტისემიტიზმში, ქართველი რუსებსა და სომხებს ხანმოკლე დამოუკიდებლობის დანგრევასა და 1921 წელს მე-11 არმიის მიერ თბილისში მოწყობილ სისხლის ღვრაში და ა.შ. დაუსრულებლად.

და ყველა მხარე მართალი იქნება! უბრალოდ, ამ სიმართლით არაფერი დაიძვრება მკვდარი წერტილიდან“. მერაბი იმეორებდა: „ჩვენ უნდა გავხდეთ ევროპელები ამ სიტყვის ჭეშმარიტი მნიშვნელობით. ჩვენი ხალხების თვითმყოფადობა ევროპული უნდა გახდეს და თუ ეს არ მოხდა, ჯანდაბაში წავალთ. ევროპელი ქართველი იოლად მოელაპარაკება ევროპელ რუსს, ხოლო ევროპელ რუსს თავში აზრად არ მოუვა ევროპელ რუს ებრაელთან დაპირისპირება, მაგრამ ეს ევროპელებად ჩამოყალიბება, შინაგან თუ გარეგან მუშაობას მოითხოვს“. როგორაა ეს შესაძლებე- ლი?

3 წლის წინ პარიზში გამართულ სემინარზე „ევროპის ადამიანი“ მერაბმა თქვა: „ევროპელი არის ადამიანი, რომელმაც იცის, რომ ღმერთთან პირისპირ დგას. იცის, რომ მის საქმეს გაიაზრებენ, ნაშობი აზრი კი მას საქმის სახით დაუბრუნდება. და მან იცის, რომ როგორც არ უნდა ჟღერდეს მცნება მოცემულ სიტუაციაში, მცნება ყოველთვის სიტუაციაზე მაღლა დგას“. როდესაც სემინარის ერთმა ესპანელმა მონაწილემ მას ჰკითხა, ბევრს იცნობდა თუ არა ასეთ ევროპელს, მერაბმა უპასუხა, რომ მეტისმეტად ცოტას იცნობდა ასეთს, მაგრამ ამას არ აქვს არავითარი მნიშვნელობა, როდესაც იცი, რომ ასეთი ადამიანი არსებობს, და რომ ესპანელიც იცნობს ასეთ ევროპელს, რაკი სვამს კითხვას, ბევრნი არიან ისინი თუ ცოტანი.

მერაბისთვის ასეთი ევროპელობის ნიმუში იყო მისი საყვარელი ფილოსოფოსი დეკარტი.
ევროპის ისტორიაში ყველაზე საზარელ 30-წლიან ომში, რომელშიც დეკარტი როგორც ოფიცერი მონაწილეობდა, სწავლული ხალხი იკრიბებოდა და საუბრობდა (ფრანგულად, გერმანულად, ლათინურად თუ სხვა ენაზე), როგორც „სწავლული“. „სწავლულობა“ მათი ნაციის, მოდგმისა და ოჯახის სახელი იყო.

გერმანიამ საკუთარი მოსახლეობის თითქმის მესამედი დაკარგა და ნანგრევებში იწვა. ინგლისში სამოქალაქო ომი მიმდინარეობდა. კრომველის „რკინის სალდათები“ სიამოვნებით ამტვრევდნენ ოქსფორდის კოლეჯის შესანიშნავ ვიტრაჟებს და წვავდნენ ღირებულ ხელნაწერებს, ხოლო„სწავლულები“ წერილებს იღებდნენ დეკარტისგან და მას პასუხობდნენ.

ეს არ არის ელიტიზმი, ან – ესკაპიზმი. ეს ფილოსოფოსების სხვა ცხოვრებაა. რომ არა ეს ხალხი  დეკარტი, სპინოზა, ბერკლი, იუმი, კანტი – ევროპა არ იქნებოდა ისეთი, როგორსაც დღეს ვიცნობთ. ცხოვრებისგან დისტანცირების გარეშე არ არსებობენ არც მოაზროვნეები და არც მათი ცხოვრება. მერაბ მამარდაშვილი იყო ასეთი მოაზროვნე. ის იყო ქართველი, რუსი, მაგრამ, უპირველეს ყოვლისა, ის იყო ევროპელი. თავისუფალი აზროვნება იყო მისი ცხოვრება.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი