ნიცშე და ციფრული რევოლუცია

0
517

ციფრულმა რევოლუციამ ინფორმაცია ადამიანისთვის აქამდე არნახულად ხელმისაწვდომად აქცია. თუმცა, სიახლეები არა მხოლოდ ინფორმაციის მიღების საშუალებაა, არამედ ადამიანის სულზე და განსაკუთრებით მის არაცნობიერზე აქამდე არნახული ზეწოლაცაა. სიახლის გამუდმებული, იდეოლოგიზებული წარმოება, როგორც ტვინის გამუდმებული გამაღიზიანებელი, ბლოკავს გონების უფრო „მაღალ“ ფუნქციებს, როგორებიცაა: ვითარების დამოუკიდებელი განსჯა, ფაქტების მიღმა ფაქტორების დანახვა, ვითარების მთლიანობითი გააზრება.

ინფორმაციის ყოველწამიერი, იდეოლოგიზებული წარმოება და ჩვენი ეპოქისთვის დამახასიათებელი სიახლით შეპყრობილობა უთუოდ წარმოშობს კითხვას ძველის, გარდასულისა და ისტორიულის შესახებ. რა როლს ასრულებს (უნდა ასრულებდეს) ძველი, გარდასული და ისტორიული ჩვენს, გამუდმებული სიახლეების ეპოქაში? ძველისადმი უპატივცემულობა ჩვენი ეპოქის ერთგვარ ამპარტავნებად გვევლინება. ეს ფაქტი კი აქამდე არნახული ტექნოლოგიური წინსვლითა და ადამიანების შესაძლებლობის გაუმჯობესებითაა  განპირობებული.

თანამედროვე ადამიანი, ტექნიკისადმი მისი ფეტიშური მიმართების გამო, ივიწყებს ძველსა და გარდასულს და, რაც მთავარია, ივიწყებს ამ ძველსა და გარდასულში შენახულ, სიცოცხლისათვის (და არა უბრალო, სამომხმარებლო არსებობისთვის) აუცილებელ მომენტებს. რა გასაკვირია, რომ ისტორიული პერსპექტივა დაფარული რჩება ადამიანისთვის, რომელსაც ხელში ბოლო მოდელის ტექნიკა უჭირავს და იდეოლოგიური მანქანითაა ტვინგამორეცხილი. ამ დროს, თავად ის  ამ ისტორიული დინების პატარა შედეგია – მონობისა და თავისუფლების მარადიული ბრძოლის შედეგი; ისტორიული პერსპექტივა კი მნიშვნელოვანია, რათა გავიგოთ თუ რა ისტორიულ-კულტურული მოვლენების გაგრძელებები ვართ; რა არის ჩვენი წინაპრების შეცდომები თუ მიღწევები, რამაც ჩვენი სააზროვნო და მსოფლმედველობითი მოცემულობა განსაზღვრა და რა შეგვიძლია თავად ჩვენ გადავცეთ ან ავარიდოთ მომავალ თაობას.

ზრუნვა, როგორც არსებობის ერთ-ერთი უმთავრესი პრინციპი, მომავლისადმია მიმართული, მიუხედავად იმისა (და გამომდინარე იქიდან), რომ აწმყოში გამუდმებულ ძალისხმევას გულისხმობს. დავუბრუნდეთ ძველის, გარდასულისა და ისტორიულის საკითხს. რადგან თანამედროვე ეპოქა და მეტწილად მისი ახალგაზრდა ნაწილი, რომელიც ციფრულ სამყაროში გადის სოციალიზაციას, განურჩევლად და ცინიკურად უკუაგდებს ძველს, ამიტომ, ერთი-ორად მნიშვნელოვანია გავიაზროთ ის ისტორიული პერსპექტივები, რაც განაპირობებს ამას და აგრეთვე, შეკითხვა დავუსვათ თავად ისტორიას.

ამ გააზრებისას, ერთგვარ სახელმძღვანელო ტექსტად ნიცშეს ესეს – „სიცოცხლისათვის ისტორიის სარგებლისა და ზიანის შესახებ“ წავიმძღვარებთ. როგორ ხედავს ნიცშე ისტორიას? რა მიმართებაა, მისი აზრით, ისტორიასა და სიცოცხლეს შორის? როგორ შეიძლება ნიცშეს განაზრებები მივუყენოთ დღევანდელობას, – როგორც ქართულ, ისე გლობლურ სინამდვილეს? სწორედ ამ კითხვებზე პასუხს ემსახურება წინამდებარე წერილი.

სამყაროს ნიცშესეული ხედვა ისტორიულია, მაგრამ ის ეწინააღმდეგება ისტორიზმის პრინციპს. ანუ ის აზროვნებს ისტორიულად, ღირებულებებს მიიჩნევს ისტორიული პრაქტიკის პროდუქტებად, მაგრამ, ამავე დროს, უარყოფს ისტორიით შეპყრობილობას, ისტორიაში მიზნისა და ისტორიაში ობიექტური კანონზომიერების არსებობას – ანუ იმ ყოველივეს, რისი რწმენაც მის ეპოქას (მეცხრამეტე საუკუნეს) ახასიათებდა. არცაა გასაკვირი, რომ ხსენებული ესე წარმოადგენს ნაწილს ნიცშეს ნაწარმოებისა, რომელსაც „არათანადროული განაზრებები“ ეწოდება.

ნიცშე გვაფრთხილებდა, რომ ისტორიით შეპყრობილობა და მასებში ხსნის განჭვრეტა „კარგს არაფერს მოგვიტანდა“. ნაცვლად ამისა, ნიცშე იმედს ამყარებდა ინდივიდზე, რომელმაც ადამიანი, როგორც ცხოველსა და ზეკაცს შორის ხიდი, ამაყად უნდა გადაიაროს. ნიცშე უარყოფს ისტორიის დეტერმინისტულ (ე.ი წინასწარგანსაზღვრულ) ხედვას და ნაცვლად ამისა, გამოყოფს რამდენიმე მნიშვნელოვან მომენტს, რაც, მისი აზრით, ახასიათებს ადამიანის ისტორიისადმი დამოკიდებულებას.

მაგალითად, ნიცშე ამბობს, რომ ეს სენი – ისტორიით შეპყრობილობა – გადაივლის და მოვა დრო, როდესაც ადამიანს გაეცინება „ისტორისტულ“ შეხედულებაზე. შეიძლება ვთქვათ, რომ ახლა ზუსტად ეს დროა; დღესდღეობით, განსხვავებით მეცხრამეტე საუკუნისგან, ცოტას თუ სჯერა ისტორიაში არსებული ობიექტური კანონებისა, რომლებიც ხსნას მოუტანენ კაცობრიობას და თავისუფლებას დააფუძნებენ.

ნაცვლად ამისა, ჩვენ შევდივართ ზრდასრულობის ფაზაში, როდესაც ღვთაებრივი ძალისა და ისტორიის ნაზავის აღარ გვჯერა; არც იმის, რომ „აწმყო თუ არ გვწყალობს მომავალი ჩვენია“ და არც იმის, რომ ძალისხმევისა და ამ ძალისხმევისთვის აუცილებელი მოტივაციის გარდა არსებობს რაიმე სხვა, რაც კაცობრიობის დღევანდელ, ვითომ პროგრესულ, მაგრამ სინამდვილეში კი უბადრუკ ყოფას გააუმჯობესებდა.

ნიცშე ერთგან ამბობს, რომ ეპოქის მძლავრ ტენდენციას მისი პოლარული საპირისპირო აღმოფხვრის. შეგვიძლია მისი ნათქვამი ჩვენ ეპოქაზე განვავრცოთ და ვთქვათ, რომ სწორედ ისტორიზმის (ისტორიაში კანონებისა და მიზნის არსებობა) აღმოფხვრაა ის ანტი-ისტორიზმი, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ: ქმნადობისა და ნგრევის შიშველი ძალებისადმი მინებებული, იმედდაკარგული კაცობრიობა, სადაც წარსულში ეფექტურად მოქმედი რწმენები თუ ცრურწმენები ინგრევა (მათ შორის რწმენა, ისტორიაში არსებული ავტომატური, განმათავისუფლებელი ძალისა) და სადაც ადამიანი მხოლოდ საკუთარი თავის იმედზეა მიტოვებული დიდი პოლიტიკური და ეკონომიკური მანქანის წინააღმდეგ.

დღევანდელი ვითარება, რომელშიც ადამიანია აღმოჩენილი, ორმხრივია: ერთის მხრივ, ის აძლიერებს განცდას სამყაროში მიტოვებულობისა, მაგრამ, მეორე მხრივ, წარმოშობს საჭიროებას სამყაროსადმი უფრო ზრდასრული მიდგომისა, რომელიც სხვის იმედზე (ვინც არ უნდა იყოს სხვა, მიღმური თუ არამიღმური) ყოფნის ნაცვლად, სუბიექტურ, ინდივიდუალურ თვითგამორკვევასა და ძალისხმევაზე იქნებოდა გამიზნული.

მართლაც, იდეით დაბრმავებულობა, რითაც პლანეტა გაჟღენთილი იყო ასი წლის წინ და რამაც, სხვა ბევრ უბედურებასთან ერთად, ბოლშევიზმის ტირანია მოიტანა, ჩვენს თაობას მეტად მნიშვნელოვანი გამოწვევის წინაშე აყენებს – ილუზიების ნგრევის შედეგად გამოწვეული ტკივილი მარადიულ დეპრესიად კი არ გარდასახოს, არამედ – სამყაროსადმი და კულტურისადმი ზრდასრულ მიდგომად.

ზრდასრულობაში, – რაც ცხადია, ინდივიდის ასაკით არ გაიზომება, – სხვებს შორის, ტრადიციულ ღირებულებათა მიმართ შერჩევითი დამოკიდებულება შეგვიძლია ვიგულისხმოთ; ანუ უნარი, დღევანდელი ე.წ „ლიბერალური მედიის“ მხრიდან ტრადიციების ცინიკურ გამასხარავებას არ ავყვეთ და თავად განვსაზღვროთ რა და როგორ უკუვაგდოთ და რა შევინახოთ? ხოლო თუ ნიცშეს შევეკითხებით, რისთვის ღირს ყოველივე ეს და რა პრინციპით უნდა ვიხელმძღვანელოთ ამგვარი შერჩევისას, – ის უთუოდ გვიპასუხებდა: ავიღოთ მაგალითი ძველებისგან, ისტორია ჩავაყენოთ სიცოცხლის სამსახურში, რათა სიცოცხლეშივე ვიყოთ აქტიურნი, ძლიერნი და არ დავნებდეთ ნიჰილიზმის დემონს.

ხსენებული ორი ეპოქის (ასი წლის წინანდელისა და დღევანდელი) შედარებისას  (და მართლაც, მათი განსხვავებულობის გამო, ამ ორ პერიოდს შეიძლება ორი ეპოქა ვუწოდოთ), კიდევ ერთ ურთიერთდაპირისპირებულ ტენდენციას აღმოვაჩენთ; მაშინდელ კაცობრიობას ახასიათებდა ზღვარგადასული უკანმაცქერალობა, რასაც ნიცშე, ხსენებულ ესეში, კაცობრიობის დაბერებისა და ძალთა დეგრადაციის ნიშნად მიიჩნევს; დღევანდელს კი ზღვარგადასული მომავალში ცქერა, – ანუ, ჩვენს შემთხვევაში, ტექნოლოგიათა მოზღვავების გამო, შიშნარევი მოლოდინი იმისა, თუ რა იქნება, მაგალითად, ასი წლის შემდეგ; ცხადია, წინა ეპოქის უკანამაცქერალობაც მომავლისადმი მიპყრობილი მზერით იყო განპირობებული (ან კი, რა არის ამ პლანეტაზე, რაც ამ იმედით არაა ნაკურთხი?), მაგრამ ერთი მთავარი განსხვავება ამ ორ ვითარებას შორის ისაა, რომ პირველ შემთხვევაში იმედი წარულის, აწმყოსა და მომავლის შემაერთებელი ღვთაებრივი თუ ობიექტური წინასწარგანპირობებულობით იყო ნაკარნახევი, ჩვენს შემთხვევაში კი იმის შიშით, რომ ერთგვარად „ჰაერში ვართ გამოკიდებული“ და იმის ტვირთით (ვინ იცის რამდენად რეალურის?), რომ მომავალი ისტორიის ფარული დემონის კი არა, არამედ „ჩვენს ხელშია“.

როდესაც ვამბობ, „ჩვენს ხელშია“, არ ვგულისხმობ იმას, თითქოს კლასები ან მათ შორის ანტაგონიზმი გამქრალიყოს (სინამდვილეში, მათ სახე იცვალეს: ბურჟუაზია-პროლეტარიატი შეიცვალა ადამიანი-კრედიტორისა (Homo Creditor) და ადამიანი-მოვალის (Homo Debitor) მიმართებით), არამედ ვგულისხმობ იმას, თუ ვის უპყრია ან ვის შეიძლება ეპყრას ხელთ ტექნოლოგიის მართვის სადავეები? ეს თუ იქნება მეტ-ნაკლებად გონივრულ ადამიანთა ჯგუფი, რომელიც არ აფეტიშებს მოგებას და ამ მოგების გამო „ყველაფერზე წამსვლელი“ არაა, მაშინ შესაძლებელია ტექნოლოგია, სამყაროს უცვლელი პრინციპის – დაპირისპირების შენარჩუნების ფონზე, გამოდგეს იმის საშუალებად, რასაც მეოცე საუკუნე ისახავდა მიზნად.

ანუ, ტექნოლოგიურ წინსვლას მორალური და შეგნებითი წინსვლა შევუწყვილოთ და პლანეტა ნაკლებ უბედურ ადგილად ვაქციოთ. დავრჩეთ ამ ორი ეპოქის შედარების ფარგლებში და დავსვათ კითხვა: ხომ არ გვაკლია ჩვენ ის ფერმენტი, რაც წინა ეპოქის ხალხს ჭარბად ჰქონდა? ე.ი იდეით შეპყრობილობა, დაბრმავების უნარი და იდეისთვის „ყველაფრის გაკეთება“.

ხომ არ ხდება ისე, რომ ჩვენი, ზოგადსაკაცობრიო ნიჰილიზმი (რომელიც თანდათანობით დაძლევის პროცესშია) მათი ზღვარგადასული ფანატიზმის ისტორიული გაგრძელებაა? ხომ არ ვართ ჩვენ, როგორც მამარდაშვილი იტყოდა, დიდი კატასტროფის რადიოაქტიური გამონატყორცნები? ჩვენი პასუხი დადებითი უნდა იყოს. დიახ, დღევანდელ ადამიანს აკლია ილუზია.

სწორედ ილუზიის ფსიქოლოგიურ როლზე საუბრობს ნიცშე. ოღონდ, აქ უნდა აღვნიშნოთ, რა ტიპის ილუზიის აუცილებლობაზეა საუბარი. ნიცშე არ გულისხმობს, მაგალითად, ილუზიას, რომ „ყველაფერი კარგად იქნება“ ან რომ „ყველას ყველა ეყვარება“, არამედ იმას, თუ რამდენად გვწამს იდეის, რამდენად გვაქვს უნარი განვაგდოთ სკეპტიკური აზრები, რომლითაც კაცობრიობის წარსული თუ იდეოლოგიური აწმყო უხვად გვამარაგებს. მაგალითად, მსურს ექვსსაათიანი სამუშაო დღე.

მსურს, მაგრამ ვარ კი სათანადოდ ილუზიური, რათა ამ იდეის რეალობად ქცევისთვის „ყველაფერი გავაკეთო“? ეგებ ფიქრები იმის შესახებ,

(ა) რომ  კაცობრიობის ისტორია ერთი დიდი ტყუილია,

(ბ) რომ მონობა ყოველთვის იყო,

(გ) რომ ახლანდელი ეპოქა წინას ხომ ჯობია,

(დ) რომ ჩვენ ინტერნეტი გვაქვს, სხვებს ეგეც არ ჰქონდა

– სწორედ ისაა, რაც არღვევს ილუზიას, ანუ იმ ფსიქოლოგიურ სტრუქტურას, რომელიც აუცილებელია ნებისმიერი ძალისხმევისთვის. ყველა ზემოთჩამოთვლილი ფიქრის მიღმა კი სიკვდილის დემონი იმალება; ნებისმიერი კონფორმისტული აზრი, რაც ტანჯავს ადამიანს, სიკვდილის შიშზე დაიყვანება; ილუზია კი აუცილებელია სიცოცხლისთვის და სიცოცხლეში გასაწევი ძალისხმევისთვის. ამ ილუზიის არარსებობა იქნებოდა, მაჰათმა განდის რომ ეფიქრა: რა საჭიროა ახლა ეს განთავისუფლება, ინდოეთის მოსახლეობაში ხომ მაინც იქნება კასტები და უდიდესი სიღატაკე რამდენიმე ათწლეულის შემდეგო (რაც სიმართლეს შეესაბამება კიდეც დღევანდელ ინდოეთში).

ავტორი:ოთარ ჭულუხაძე – დოქტორანტი ფილოსოფიის განხრით

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი