აზრი კულტურის სივრცეში

0
317

მსურს განვიხილო აზრის პრობლემა კულტურის სივრცეში. ვგულისხმობ აზრს, როგორც სასწაულს, რადგანაც სასწაულის გარეშე აზრი კულტურის სივრცეში ვერ მოხდება, ვერ შედგება. განხორციელებული აზრისთვის იქვე, როგორც ანტი სამყაროში, არსებობს რაღაც ჩრდილებიან სახეები, რომლებსაც თვითონ არ გააჩნიათ ჩრდილები და ფრანსუა ვიიონის სიტყვებით რომ ვთქვათ, „უსიცოცხლოდ“ ცოცხლობენ. კერძოდ, ამ სახეების განხილვისას, დაფიქრება გვიწევს აზრზე, როგორც საკითხზე, „თუ როგორ დავაღწიოთ თავი ამ წყვდიადს?“ განსაკუთრებით მაშინ, თუკი ეს წყვდიადი ხშირად ეპიდემიურ ხასიათს ატარებს; უეცარი და მასობრივი ეპიდემიის ხასიათს, რომლის მიღმაც გარკვევით იკითხება, ჩემი აზრით, რაღაც შინაგანი თვითმკვლელობა; ანუ ბევრი თვალსაზრისით, აზრთან დაკავშირებული საკითხი, იმავდროულად, თვითმკვლელობის საკითხზე პასუხის ძიებაცაა, მაგრამ არა მთლად იმ გაგებით, როგორც ამაზე საუბრობდა, ვთქვათ, კამიუ, არამედ სხვა გაგებით, როგორც ძველი ფილოსოფოსები ამბობდნენ, ადამიანის ბუნებაში დასაბამიერი ბოროტების არსებობის გაგებით. ეს თავდაპირველი ბოროტება, ცხადია, იმ შეუძლებლობაში იგულისხმება, რომელიც თვით ადამიანისთვისაც კი მიუწვდომელია. ის ხიჭვის მსგავსადაა ჩამჯდარი და ადამიანს მისგან სასწრაფოდ თავის დაღწევა სურს. მაგრამ მანამდე ის მზადაა, მთელ სამყაროს დასწამოს არასრულყოფილება და ამ დროს ვერ შენიშნოს, რომ თვითმკვლელობის აქტს სჩადის ჯერ თავის ირგვლივ სამყაროს განადგურებით და შემდეგ საკუთარი თავის ფესვიანად ამოძირკვით. სხვა სიტყვებით, იმის თქმა მინდა, რომ სწორედ ეს ფესვია აუტანელი. და ამ აუტანლობის ხიჭვის ამოღება, როგორც ჩანს, მხოლოდ აზროვნების აქტითაა შესაძლებელი. შეიძლება გაგვიჩნდეს კითხვა: ამ დროს ხომ არ ამოქმედდება „მაღალი სულიერება“?

ვფიქრობ, სიტყვებს „მაღალი სულიერება“ დელიკატურად უნდა მივუდგეთ, ვინაიდან ის შეიძლება ძალიან „დაბლა“ იყოს, ეს არავინ იცის, ისევე, როგორც არავინ იცის, სად არის სხეული (მხედველობაში მაქვს ამ პრობლემისადმი კანტისეული მიდგომა). გაწონასწორებულობის, ჰარმონიის შეგრძნება, რაც ადამიანის უმარტივეს კაპრიზებში, მათ შორის, ვთქვათ, სიზარმაცეშიც ვლინდება, მხოლოდ PostFactum ემსგავსება ერთგვარი სულიერების აქტს. ანუ მთელი პრობლემა ისაა, რომ სულიერების ლოკალიზება, ფაქტობრივად, შეუძლებელია. ადამიანის ყველაზე დიდი ცდუნება ამაღლებული ცნებებით ოპერირებაა. ეს არის ცდუნება, რომელსაც ადამიანი სიამოვნებით ემორჩილება და ამ დროს ფიქრობს, რომ უკვე თვით მათი გამოყენების ფაქტი ამაღლებს მას. სინამდვილეში კი პრობლემა ისაა, რომ, საზოგადოდ, ცნებები, როგორც ასეთი, ანალიტიკური თვალსაზრისით, არ შეიცავს აზრის, აზროვნების მდგომარეობებს.

აზრის მდგომარეობა ყოველთვის ერთგვარი დამატებითი ცოცხალი აქტია, რაც ცნების (მათ შორის ამაღლებული) მნიშვნელობასთან ერთად ხდება. მას შემდეგ, რაც მოხდება, ასეთი მდგომარეობა განურჩეველია იმ ცნებისგან, რომელშიც ის, სამწუხაროდ, არ არის. ცოცხალი რამ საკუთარი არსებობის შესახებ თავისი ყოფნით გვამცნობს, ხოლო ცოცხალსა და მკვდარს შორის სხვაობის მოხელთება არ შეგვიძლია.

ის, რასაც ვამბობ, ძალიან მნიშვნელოვანი მეჩვენება იმიტომაც, რომ საშუალებას გვაძლევს, იმის გაგებას მივუახლოვდეთ, რაზეც სინამდვილეში ვფიქრობთ, ან რაც სინამდვილეში გვაღელვებს, როდესაც კულტურაზე ვსაუბრობთ. ისტორიული გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ კულტურა ამაღლებული ცნებების ან მაღალი ფასეულობების ერთობლიობა არ არის. ეს ასე არ არის თუნდაც იმიტომ, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არავითარი ღირებულებები, არავითარი მიღწევები და არავითარი მექანიზმები არ არის გარანტია. კულტურის ნებისმიერი სიმაღლიდან შეიძლება უფსკრულში გადავეშვათ.

შესაბამისად, ის, რასაც კულტურულ მდგომარეობას, ან, ვთქვათ, აზრის მდგომარეობას ვუწოდებთ, რაღაც ისტორიული წერტილია; წერტილი, რომელიც საკუთარ თავს თვითონვე ეყრდნობა და ცოცხალია წარმოუდგენლად დაგრეხილ მრუდეზე. მას უკულტურობისთვისაც თავი არ დაუღწევია. კულტურა როდია ისეთი რამ, რაც ქაოსიდან ჩნდება. ქაოსი და უკულტურობა არც უკანაა, არც წინ, არც გვერდით, არამედ თითოეულ ისტორიულ წერტილს გარს აკრავს, ისევე, როგორც მათემატიკაში რაციონალური რიცხვები ყოველ წერტილში გარშემორტყმულია ირაციონალური რიცხვებით იმიტომაც, რომ თვით ჩვენი აზრების არსებობის კულტურული ფორმა (ვინაიდან ფორმის გარეშე არაფერი არსებობს), თავისი საფუძვლით, საკუთარ თავში ვარაუდობს არცოდნას, ანუ ონტოლოგიური მექანიზმის მიერ დატოვებულ ერთგვარ სიცარიელეს და სამყაროს, აზრს იმისთვის, რომ ის ცოცხალი აქტით, ცოცხალი, დაჭიმული, ნებელობითი მდგომარეობით შეივსოს. აზრის არსებობისთვის აუცილებელია ამის ნება. სხვათა შორის, ამას ეწოდება კიდეც წმინდა აზრი. ეს ის შემთხვევაა, როდესაც ტერმინი „აზრი“ თითქოსდა მოჭარბებულია, რამდენადაც აზრი მექანიკურად არ იქმნება. შევეცდები ზემოთქმული (ანალოგიის საშუალებით) რწმენის მაგალითზე განვმარტო.

ყველასთვის ცნობილია გამოთქმა, რომელზეც, როგორც წესი, იცინიან ხოლმე, კერძოდ: „მწამს, რამეთუ აბსურდულია“, „მწამს, რამეთუ შეუძლებელია“ (ორი ვერსიაა). ის ვინც ეს თქვა, შესანიშნავად ესმოდა, რას ნიშნავს რწმენის მდგომარეობა. სინამდვილეში, როგორ შეიძლება გწამდეს ის, რასაც რომელიღაც მექანიზმი აწარმოებს, თვით რწმენისგან დამოუკიდებლად. ამგვარ მდგომარეობებთან დამატების სახით ტერმინ „რწმენის“ გამოყენება, უბრალოდ, ზედმეტია – ოკამის თანახმად, ის აფორიზმი უნდა იყოს. რწმენაზე, მართლაც, მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება საუბარი, თუკი ლაპარაკია იმაზე, რისი არსებობაც შეუძლებელია თვით რწმენის აქტის გარეშე; მაშასადამე, ის, რაც შეუძლებელი ან აბსურდულია სხვაგვარად, შეიძლება იყოს რწმენის საგანი ან რწმენა. მისტიკოსებმა ეს დიდი ხნით ადრე იცოდნენ, მშვენივრად ესმოდათ საქმის არსი, ცნობიერების იმ აქტების არსი, რომლებიც აქ ხდება, როდესაც ვამბობთ, რომ რწმენის ფაქტობრივი საგანი თვით რწმენაა, რომ ეს თვით რწმენის უნარის და ძალის განახლება, აღორძინებაა. სხვა საქმეა, რომ ამგვარი აქტები, უკვე მოხდენის მომენტში, განზავებულია რაღაც შინაარსთან, რომელიც ამავე აქტების საფუძველზე იხსნება ჩვენთვის და ამიტომაც ვერ ვამჩნევთ თვით აქტს წმინდა სახით, მაგრამ ამისთვის (მის მოსახელთებლად) არსებობს კიდეც სპეციალური ხერხი – რელიგიური და ფილოსოფიური აზროვნების ხერხი.

მაშასადამე, კულტურას რომ დავუბრუნდეთ, ფაქტობრივად, მისი პრობლემა ის კი არ არის, თუ რა მოვუხერხოთ ადამიანის სულის, ადამიანური უნარის არსებულ და ისეთ ქმედებებს, რომლებიც გვახსოვს, არამედ ის, თუ რამდენად გვესმის, რომ ეს ყველაფერი არათვითკმარია, თვითონ არ დალაგებულა, რომ ქაოსი, როგორც ვთქვი, უკან კი არ არის, თვით კულტურის წიაღში კულტურული არსებობის თითოეული წერტილის ირგვლივაა. კულტურის დამატებითი, გამუდმებით შევსებადი პირობა არის, ყოველთვის შემთხვევითი, სწორედ ისეთი სახის ცოცხალი მდგომარეობების ან ცოცხალი აქტების აღსრულება, რომლებსაც თავისთავად არა აქვთ ღირებულება, არ არიან სასარგებლო და არიან ის, რასაც კანტმა „უსასრულო ღირებულებები“, ან „უმიზნო მიზნები“ უწოდა. განსაზღვრების თანახმად, ფასეულობა ხომ რაღაც სასრულია, ჩვენ კი „ღირებულების უსასრულობაზე“, ანუ იმაზე ვსაუბრობთ, რასაც არასდროს, დროის არც ერთ მოცემულ მონაკვეთში არა აქვს რაიმე კონკრეტული, გაზომვადი ღირებულება და არის წყვეტა, ძვრა.

ასე რომ, თუკი ეს აქტები არსრულდება, თუკი კულტურაში არ არის ადამიანების საკმარისი რაოდენობა, ვისაც მისი მხარდაჭერა საკუთარი ძალისხმევით შეუძლია, მაშინ არაფერი არ არსებობს. და თუკი რაიმე არსებობს, ის მხოლოდ და მხოლოდ ჩრდილებია, რომლებიც ცოცხლისგან არაფრით განსხვავდება. ჩვენი ადამიანური არსებობის უღირსობის ერთ მაგალითს მოვიხმობ.

მხედველობაში მაქვს საკითხი იმის შესახებ, დავლიოთ თუ არა ღვინო. მოგეხსენებათ, ერთ დროს ჩვენი კინოფილმებიდან, ტელეგადაცემებიდან უმარტივესი ადამიანური ჟესტების გაქრობა დაიწყო, რომელთა საშუალებითაც ადამიანი ჭიქას წევდა, უჭახუნებ და, პირთან მიჰქონდა და სვამდა. ამიტომაც აღმოჩნდა, რომ შესაძლებელია პუშკინის ტექსტიდანაც ამოვიღოთ და გადავაგდოთ „პუნშის ალი ცისფერი“ ან „მივუჭახუნოთ ჭიქები“. რა არის ეს, თუ არა ჩრდილების უხეირო ფერხული? ორი დაბაკუნება, სამი ტაში. თითქოს ყველა ადამიანი ვალდებულია, უხეირო ფერხულში ჩაებას.

თითოეულ ამ „აუცილებლობის“ აქტს, რა თქმა უნდა, კონკრეტული ახსნა აქვს. ამ ფერხულში ჩაბმას ყოველთვის კონკრეტული და ადამიანურად გასაგები მიზეზები აქვს. ასევე გასაგებია ისიც, რომ, ვთქვათ, სადაც გაგების ყველაზე ნაკლები აქტი ხორციელდება, იქ ყველაზე გავრცელებული სიტყვაა – ენის სიხშირის ლექსიკონი რომ შევადგინოთ – „გესმის“: „ხომ გესმის“, „რა თქმა უნდა, მესმის“, „გვესმის“.

და ეს ერთმანეთზე გადაწნული მინიშნებები, იდუმალი, ყველასთვის ნაცნობი ურთიერთგაგება არის კიდეც ამ ჩრდილების სამეფოს ლოგიკა, რომელში ცხოვრებაც, თუკი ადამიანს რაიმე მგრძნობელობა აქვს, შეუძლებელია, ვინაიდან საქმე ის კი არ არის, რომ გვცივა ან ფეხშიშველნი ვართ, არამედ ის, რომ უპირველესად დაჭრილი ვართ ყოფიერებით. და როდესაც ეს უხეირო ფერხული უზარმაზარი ქვეყნის მასშტაბში სრულდება (ქვეყნის, რომელსაც მსოფლიო მნიშვნელობაზე აქვს პრეტენზია) და ამ გზით, თითქოსდა, უხილავი, მაგრამ სინამდვილეში საკმაოდ საგრძნობი იარები ადგება ყოფიერებას, რით შეიძლება ეს დამთავრდეს? რა შეუძლიათ ადამიანებს, რომლებიც, აი, ასეთი, თითქოსდა, ადამიანური კანონებით ცხოვრობენ? ასეთ ადამიანებს, თავის დროზე, ნიცშე (რომელსაც საოცრად გამახვილებული მგრძნობელობა ჰქონდა), ალბათ, შემთხვევით არ უწოდებდა „უკანასკნელ ადამიანებს“. საერთოდ, როცა ნიცშეზე საუბრობენ, მისი „ზეკაცი“ ახსენდებათ, მაგრამ მხოლოდ ის როდია ნიცშესეულ სიმბოლიკაში. მას ერთგვარი სამსაფეხურიანი სიმბოლო აქვს: „ზეკაცი“, რომელიც რომელიმე რეალური არსება ან ადამიანების რეალური ჯიში როდია, ვინც სხვაზე მაღლა იდგებოდა, არამედ ესაა ადამიანის რაღაც უკიდურესი მდგომარეობა, რომლისკენ სწრაფვითაც შეუძლია ადამიანს ადამიანად ქცევა.

ფორმულის მეორე წევრი არის არსება, რომელსაც შეუძლია იყოს ადამიანი, მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი ის ზეკაცის მიმართ ტრანსცენდენტურ მდგომარეობაში იქნება, ვინაიდან ყველაფერი არსებული, როგორც ერთმა თქვა, უნდა აღემატებოდეს საკუთარ თავს, რომ თვითობა შეიძინოს.

ფორმულის მესამე წევრია „უკანასკნელი ადამიანი“, ანუ სწორედ ის, რომელიც საკუთარ თავზე აღმატების აქტს არ ახორციელებს.

უკანასკნელი ადამიანი ასეა აღწერილი: „ასეთმა ადამიანებმა აღარც კი უწყიან, რა არის ვარსკვლავი, საკუთარი თავის სიძულვილიც არ შეუძლიათ და თან იმეორებენ: „ბედნიერი ვართ, ბედნიერი ვართ და ერთმანეთს თვალს უკრავენ“, – ეს, ფაქტობრივად, ნიცშეს სიტყვასიტყვითი ციტატაა.

ასე მგონია, აქედან ძალიან ბევრი კულტურული რეალიის და, ფაქტობრივად, კულტუროლოგიის მთელი პრობლემატიკის და, რაც მთავარია, მისდამი ჩვენი ინტერესის მიზეზების გამოყვანა შეიძლება. არა კულტურის პრობლემებისადმი, არამედ კულტურაში ადამიანის ადგილის პრობლემისადმი. ანუ ამ შემთხვევაში საუბარია კულტურის განვითარებისა და არსებობის რომელიღაც ფარულ წანამძღვრებზე. ის, რაც ნაწილობრივ აღვწერე, როგორც ჩრდილების სამყარო, რასაკვირველია, პირდაპირ უკავშირდება ამ წანამძღვრებს, იმ რეალურ კატასტროფას, რომელსაც ყველა განვიცდით და რომელიც ყველა სხვა კატასტროფაზე საშინელია. ვგულისხმობ ანთროპოლოგიურ კატასტროფას. ეს არის გადაგვარება, რომელიც ხორციელდება ადამიანური ცნობიერების გარდასახვის რომელიღაც თანმიმდევრული რიგის მიხედვით, ჩრდილების ან სახეების (რომლებსაც, თავის მხრივ, ჩრდილი არა აქვთ) ანტისამყაროს მიმართულებით, გადაგვარება სარკისმიღმურ სამყაროში, რომელიც ცხოვრების იმიტაციებისგან შედგება. ამ თვითიმიტირებულ ადამიანში, რა თქმა უნდა, ისტორიულმა ადამიანმა, შეიძლება, საკუთარი თავი ვერ ამოიცნოს.

თან, რეალური კულტურა სულაც არ არის მუზეუმებში და იქ სიარულამდე არ დაიყვანება, არამედ ყოფიერების ან არყოფნის ის განცდაა, რომლის აღწერასაც შევეცადე.

მაშასადამე, ეს ყველაფერი ფუნდამენტურად უკავშირდება აზრს, ჩვენ მიერ აზროვნების აქტის შესრულების შესაძლებლობას.

რადგანაც კულტურის პრობლემებზე კი არა, მეტაფიზიკასა და ონტოლოგიაზე ვსაუბრობთ, ასე ვიტყოდი: კულტურები უკვდავია. ნებისმიერი კულტურის სიბრტყეზე არასდროს ჩნდება სიკვდილი. ნებისმიერი კულტურის ასპარეზი უსასრულოა. ეს იმას ჰგავს, რასაც თავის დროზე ვიტგენშტაინი ამბობდა თვალის შესახებ – „თვალსაწიერი უსასრულოა“. რაც არ უნდა დავინახოთ, ნებისმიერი მანძილიდან, ამას თვალი დაინახავს; თვალი ხედავს იმას, რასაც ხედავს. კულტურაშიც იგივე ხდება. კულტურა უსასრულოა. თუმცა, ამგვარ უსასრულობას, რასაკვირველია, უხეირო უსასრულობის ელემენტიც აქვს. მეტიც, მისგან ამოვარდნა, აზრისკენ მიმართვა აუცილებლად უკავშირდება სიკვდილის სიმბოლოს გამოჩენას, ვინაიდან აზრამდე მისვლა შეგვიძლია მხოლოდ გარდაქმნის გზით, როდესაც ისეთი აღარ ვართ, როგორიც წინათ. შესაბამისად, ყოფიერების ონტოლოგიური წყობა საკუთარ თავს აღადგენს მხოლოდ ჩვენი ძალისხმევის ჩართვით, როდესაც, პირველ რიგში, სხვად გარდავიქმნებით, ვიდრე მანამდე ვიყავით და, მეორე მხრივ, აქამდე ჩვენ მიერ საკუთარი თავის უწყვეტი გაგრძელებებით მივდივართ. აქ არის რაღაც ვერტიკალი, რომელიც კულტურულ სიბრტყეებს კვეთს. ამ ვერტიკალზე არის რაღაც სიმბოლიკა, რომელიც თვით სიბრტყეებში არასდროსაა მოცემული.

თითოეული კულტურა უკვდავია. მხოლოდ ვერტიკალური კვეთა ანიჭებს მას ამ ახალ მდგომარეობას, ანუ სიკვდილის ნაცნობი და გააზრებული სიმბოლო, როგორც მდგომარეობა, რომლის შემდეგაც გადაიშლება ყოფიერება და ჩვენ შეგვიძლია აზროვნების მდგომარეობაში აღმოვჩნდეთ. ვარჯიშის ან ჩვენი ლოგიკური და კულტურული საშუალებების მარტივი გაგრძელებით ამის გაკეთება არ შეგვიძლია. აქედან ვუბრუნდები იმ სულიერებას (რომელზეც დასაწყისში ვსაუბრობდი), ტრანსფორმირებულ მდგომარეობებს (რომლებშიც ხელახლა იქმნება რეალობის მთლიანობა), ყოველთვის სხვა, ვიდრე ჩვენი წარმოდგენები და მათგან პროეცირებული ლოგიკური შესაძლებლობები.

აშკარაა, სამყაროში მოქმედებს რაღაც ძალა, რომელიც ჩვენზე დიდია და იქ, სადაც საკუთარ თავზე უარი ვთქვით, ჩვენში ამ ძალამ რაღაც მდგომარეობებს მისცა დასაბამი, რომ იმის ღირსი ვყოფილიყავით, რაც შეიძლება გადაგვხდეს.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მხოლოდ გარკვეულ საზღვრულ მდგომარეობებშია იმის გაგება და დანახვა შესაძლებელი, რაც სინამდვილეშია. კანტის დიად მოსაზრებას შეგახსენებთ, რომელიც ძალიან ხშირად არასწორად ესმით.

ის, რასაც კანტი შემეცნების საზღვრების შესახებ ამბობდა, როგორც წესი, ისე ესმით, რომ არსებობს გარკვეული საზღვრები, რომლის იქითაც ადამიანს გასვლა არ შეუძლია: ჩვენი გონების, ქმედების და ა.შ. საზღვრები. მაგრამ ის, რომ ამგვარი საზღვრები არსებობს, თავისთავად ცხადია, მაგრამ კანტისთვის მთავარი ეს არ ყოფილა. არსებითი ადამიანის გონების და შესაძლებლობების საზღვრები როდია. კანტისეული პრობლემა – საზღვრული, ანუ იმ მდგომარეობების პრობლემაა, რომლებიც, პრინციპში, მხოლოდ საზღვრებზე არსებობს. ველის, დაძაბულობის პრობლემა, რასაც თვით ამ საზღვრების არსებობა განაპირობებს. მაგალითად, წმინდა ნება არის ზღვრული წარმოდგენა ან ზღვრული მდგომარეობა, რაც არასდროს არაა იმ სამყაროს ნაწილი, რომელიც შემოწერილია საზღვრით, თუმცა, მისი წყალობით, თვით სამყაროში შეიძლება რაღაც მოხდეს. ან, ვთქვათ, იდეალი ზღვრული მდგომარეობაა. აქ არ ვგულისხმობ, რომ ის არარეალურია, ვინაიდან სამყაროში არ არსებობს სამართლიანი, იდეალური საზოგადოება, რაც რაღაც რეალური ფაქტი იქნებოდა, რომელზე ორიენტირებასაც და რომელთან დაახლოებასაც შევძლებდით. ენგელსმა, თავის დროზე, ჩემი აზრით, საკმაოდ უხეირო მეტაფორა მოიფიქრა, რაც ყოველდღიური მეტყველებიდან ისესხა – ასიმპტოტების, ანუ შედარებით შეჯამებადი ჭეშმარიტებების თავმოყრის გზით აბსოლუტურ ჭეშმარიტებასთან გარკვეული მიახლოების მეტაფორა. ასე რომ, ასეთი რამ შეუძლებელია თვით ცნებების ბუნებიდან, იქიდან გამომდინარე, როგორცაა მოწყობილი, ზოგადად, ადამიანური მისწრაფებები. იმისთვის, რომ სამყაროში იყოს რაიმე, რაც იმის ღირსი იქნებოდა, რომ მშვენიერი, სამართლიანი და ა.შ. ეწოდოს, უნდა არსებობდეს აღნიშნული გაცნობიერებული მდგომარეობები. სამყაროში არ არსებობს მსგავსებები ან რაიმე მიახლოებები; ნებისმიერი მდგომარეობა ერთნაირად ზღვრული და დაშორებულია უსასრულობისგან.

არ არსებობს უფრო დიდი და უფრო პატარა სრულყოფილება. აღმატებული ყოველთვის ისევე აღმატებულია, როგორც ნებისმიერი სხვა აღმატებულება. სამყარო ასეა მოწყობილი. ჩვენი ტვინი, სამწუხაროდ, სხვაგვარადაა მოწყობილი. ჩვენი ტვინის მოწყობიდან გამომდინარე (ჩვეულებრივი წარმოდგენების გაგებით), არ ძალგვიძს, რომ საკუთარი ძალების, ფიზიკური, საგნობრივი ხედვის გაგრძელების გზით მივიდეთ აზრამდე. ვიმეორებ, ამისთვის საჭიროა დროის მომდევნო მონაკვეთში (წინანდელი) საკუთარი თავის პროეცირებაზე უარის თქმა.

შესაბამისად, კულტურის (სხვებზე უფრო წარმატებულის) მთელი პრობლემა შემდეგში მდგომარეობს: შესაძლებელია თუ არა სამყაროში ცვლილება. შეგვიძლია მხოლოდ ისეთი ვიყოთ, როგორიც ვართ, თუ სამყაროში შესაძლებელია ცვლილებები, კერძოდ, ადამიანის საკუთარ თავზე ამაღლება? არსებითად ხომ აქამდე დაიყვანება ევროპული კულტურის სწრაფვა. ამიტომაც, ბევრი თვალსაზრისით, ჩვენი ამოცანაც არა მხოლოდ კულტურას, კულტურულ-ისტორიულ რეალიებს ეხება, არამედ ჩვენს რეალურ სულიერ მოთხოვნილებებს ან „ადამიანის ადგილს კულტურაში“. მასზე პასუხი საბოლოო, დასრულებული ვერ იქნება, თუნდაც იმიტომ, რომ შეკითხვას საკუთარ თავს თვითონვე ვუსვამთ. მაგრამ იმის თქმა მინდა, რომ, თუკი ჩვენ მას საკუთარ თავს ვუსვამთ, გამოდის, რომ საკუთარ თავს ჩვენივე საფუძვლების შესახებ ვეკითხებით, ანუ ჩვენს სულიერ სამშობლოსთან, კერძოდ, ქრისტიანულ ევროპულ კულტურასთან გაერთიანებას ვესწრფვით. თან, სიტყვა „ქრისტიანულს“, რასაკვირველია, კონფესიური გაგებით არ ვიყენებ, მხედველობაში მაქვს ცვლილების ჩვენეული უნარი. ამავე დროს: სადაც ადამიანს არ ძალუძს, იქ ამოქმედდება რაღაც პირველადი განმასხვავებელი გაგება, რაღაც ნაპერწკალი, როგორც გარკვეულ შინაგან წყაროზე და სახეზე მითითება, რაც თვით ადამიანშია მოცემული და ამ სახეზე ორიენტაცია, ნებისმიერი გარეგანი ავტორიტეტის, მითითების და ნებისმიერი იდეალური იერარქიის გარეშე. უბრალოდ, ორიენტაცია ან გზა. საკმარისია, ამ გზას დავადგეთ, რომ რაღაც დაგვეხმარება. მაგრამ, რაც არ უნდა მოხდეს, მთავარია, ღირსება შევინარჩუნოთ. ეს არის ახალი დროის კულტურის საძირკველი ან საფუძველი. ადამიანის სამყაროსთან პირისპირ არსებობა, ყოველგვარი გარანტიის გარეშე, რაც ადამიანისთვის და ადამიანური ცნობიერებისთვის შინაგანი იქნებოდა, რაღაც ღია სივრცე, რომელშიც იკვეთება მხოლოდ გზა, შენი გზა, რომელიც თვითონ უნდა გაიარო. სხვათა შორის, ეს განსაზღვრება განმანათლებლობის განსაზღვრებასაც ემთხვევა.

როგორც ცნობილია, განმანათლებლობა წმინდად ნეგატიური ცნებაა, ანუ ეს არის ცნება, რომელიც პოზიტიური ცოდნის ისეთ ერთობლიობაზე არ მიგვანიშნებს, რომლის გავრცელება და ადამიანებისთვის გადაცემაც შესაძლებელი იქნებოდა. კანტის სიტყვით რომ ვთქვათ, განმანათლებლობა ადამიანის ზრდასრული მდგომარეობაა, როდესაც ადამიანებს საკუთარი გონებით ფიქრი და მოქმედება შეუძლიათ და ამ დროს ამისთვის არ სჭირდებათ ავტორიტეტები გარედან და აჭიმებით არავინ მართავს მათ.

ჩნდება კითხვა: განათლებული ვართ თუ არა ჩვენ? და მეორე შეკითხვა: რას ვეძებთ, როდესაც კულტურაზე ვლაპარაკობთ, რატომ ვსაუბრობთ მასზე?

ნათელია, როდესაც კულტურაზე ვსაუბრობთ, განმანათლებლობის ამოსავალ საზრისს ვუბრუნდებით, რაც ახალი დროის საფუძვლად იქცა, ანუ ვუბრუნდებით მის ისეთ ნიშნებს, როგორიცაა პიროვნების აქტივობა, მისი უფლებები, საკუთარი აზრების საზოგადოდ გამოხატვა და ა.შ. და მეორე წანამძღვარი, რომელიც აქ ასევე მნიშვნელოვანია – არის განსხვავება ფიზიკურად შესამჩნევ არსებობასა და იმას შორის, რასაც ფილოსოფოსები უწოდებენ არსებობას; ანუ განხორციელებულ არსებობას, რომელიც ისეთ ზმნებში იგულისხმება, როგორიცაა „სუფევა“, „ისტორიულ არსებობაში შესვლა“, რაც აშკარად განსხვავდება განზრახვისგან, ისევე როგორც, ვთქვათ, მოვალეობის განზრახვა განსხვავდება თვით მოვალეობისგან, აზრის განზრახვა განსხვავდება თვით აზრისგან, გულახდილობის განზრახვა განსხვავდება გულახდილობისგან, ღირსების განზრახვა განსხვავდება ღირსებისგან. საგნობრივ განზომილებაში ჩვენთვის შეუძლებელია, ვთქვათ, ღირსების გამიჯვნა ღირსების განზრახვისგან (მით უმეტეს, რომ თვით ამ განზრახვის მატარებელთან ის გამოიხატება ცნებებისა და წარმოდგენების მენტალურ შინაარსში). საქციელი აზრის მომხდარი მდგომარეობაა. და რადგანაც ის მოხდა, ვეღარაფერს შევცვლით. კანტი ასეთ დროს იტყოდა: „წმინდა ნებამ საკუთარი თავი განსაზღვრა“. ის დამოკიდებული არ არის თვით ქმედების შედეგებზე, წარმატებასა თუ წარუმატებლობაზე. თუკი რაიმე მოხდა, ქმედების „სიწმინდეზე“ მითითება ჯერ კიდევ არაფერს გვეუბნება ნების შესახებ; ისევე, როგორც საკანონმდებლო სისტემის უსამართლო ქმედებაზე მითითება ვერაფერს გვეუბნება თვით საკანონმდებლო სისტემის ხასიათზე. რატომ? იმიტომ, რომ კანონის მიზანი კანონია. კანონის მიზანი არის კანონი და არა კანონიერების დადგენის ესა თუ ის შემთხვევა, ისევე, როგორც რწმენის მიზანი და საგანი არის რწმენა, ან აზრის მიზანი და საგანი არის აზრი.

მაგალითად, ყველამ ვიცით, განზრახვის თანახმად, კანონიერი მიზნების უკანონო განხორციელების შესახებ, როდესაც სიმართლე ან სოციალური სამართლიანობა ძალადობის გზით მყარდება. სწორედ ეს არის სამყაროს არსებითი ყოფიერების მიერი და ონტოლოგიური წყობის რღვევა; სამყაროსი, რომელშიც კანონები მხოლოდ კანონების გზით მიიღწევა და არა განზრახვებით, რამდენად ამაღლებულიც არ უნდა იყოს ისინი. იგივეს თქმა შეიძლება თავისუფლებაზეც. ზოგჯერ ამბობენ: „სად არის ჭეშმარიტი სასამართლო, ჭეშმარიტი სამართლიანობა“. და როდესაც მას ვერ პოულობენ, როგორც წესი, პასუხობენ: „აი, ხომ ხედავთ, რაღა ამერიკა და რაღა რუსეთი, ყველგან ერთი და იგივეა. ადამიანები ყველგან იტყუებიან.“ ბუნებრივია, რადგან სამყაროს ყოფიერებისმიერი მოწყობის მიხედვით, თავისუფლება მხოლოდ თავისუფლებას წარმოშობს და არაფერს სხვას. მისი საგნის სახით ჩვენება შეუძლებელია, მით უმეტეს შეუძლებელია მისი ჯიბეში ჩადება.

ამგვარი საკითხების გადასაწყვეტად არსებობს ფორმები. სამართალი არის ფორმა – მხოლოდ და მხოლოდ ფორმა. ის მანამდე ცოცხლობს, სანამ არ ვცდილობთ ადამიანებს შორის შინაარსის მიხედვით მის განაწილებას რაიმე სამართლიანობის ნიშნით: ფორმა არის მხოლოდ იმის მიღწევის შანსი, რაზეც მასშია საუბარი. მაშასადამე, მართლწესრიგის ფორმა. ხელოვნება ფორმაა. მეცნიერება ფორმაა. ფილოსოფია ფორმაა. რისი ფორმა?

ამ სააზროვნო წყობას პირობითად „დროის მანქანებს“ ან „აზროვნების მანქანებს“ ვუწოდებ. რატომ დროის? ბუნებრივია, თუკი კულტურული სიბრტყეების გამკვეთი ვერტიკალი ვახსენეთ, მაშინ ამ ვერტიკალზე წერტილები თითოეული კულტურული სიბრტყის მიმართ (რომლებიც უსასრულობის პროექციაში არიან განლაგებული) დროის დგომა იქნება, რომელიც წამის ფორმით გვეძლევა, წამი კი შეიძლება მთელი მარადიულობა იყოს. მისი განზომილება არ ემთხვევა ჩვენეულ განსხვავებას წარსულს, აწმყოსა და მომავალს შორის. იმ განსხვავებებს დავუბრუნდები, რომლებითაც აზრის გამოთქმისას უკვე ვიხელმძღვანელე.

მაშასადამე, ვთქვი, რომ ტერმინ „აზრს“, სულ მცირე, ორი მნიშვნელობით ვიყენებთ; ის აუცილებლად ორმხრივია. ერთი მხრივ, ის აღნიშნავს აზროვნების განზრახვას, ან, ასე ვთქვათ, აზრის წინასწარ განზრახულ მდგომარეობას, რაც ნიშნობრივ-საგნობრივ სფეროს განეკუთვნება; მეორე მხრივ, ეს არის გარკვეული ცოცხალი მდგომარეობა. პირველ შემთხვევაში აზრის ლოგიკური შესაძლებლობები იგულისხმება. აზრის განზრახვა მისი ლოგიკური შესაძლებლობაა. მეორე შემთხვევაში კი ეს არის ცოცხალი აზრის თანდასწრება, რაც ცნების დონეზე პირველისგან არ განსხვავდება. ან ეს არის აზრის პოტენცია, რომელიც შესაძლებლობისგან განსხვავდება. შესაძლებლობისგან განსხვავებული პოტენცია არის შესაძლებლობა, რომელსაც იმავდროულად, გააჩნია ძალა, რომ განხორციელდეს. ცოცხლად განხორციელებადი აზრი. მაგრამ ორივეს აზრს ვუწოდებთ. თუმცა, მეორე მნიშვნელობით (აზრის მდგომარეობა) ის, ანალიტიკური თვალსაზრისით, არ შედის იმ ცნების შინაარსში, რომელიც იმავეს აღნიშნავს. ვთქვათ, სიკეთის მდგომარეობა, ანალიტიკური თვალსაზრისით, არ შედის სიკეთის ცნებაში. მისი ხდომილებისას ის უკავშირდება ცნებას, მაგრამ შეუძლებელია კონკრეტული ქმედების შეფასების მიღება სიკეთის ცნების გზით, სიკეთის ცნების დამატებით.

ამასთან დაკავშირებით ერთ კანტისეულ ფორმულას შეგახსენებთ, ის ცოტა განსხვავებულია. როდესაც კანტი აზრით გამუდმებით სხვადასხვა ორბიტაზე ტრიალებს და ისევ ერთ წერტილს უბრუნდება, ამბობს, რომ „იდეების საშუალებით იდეათა შეცნობა შეუძლებელია“, ან როდესაც ამბობს, რომ გონებას ყოველთვის „მხოლოდ ალბათობა“ აქვს, მხედველობაში აქვს სწორედ ის, რასაც ანალიტიკური შიგთავსის არარსებობა ვუწოდე, ანუ ის, რომ, ანალიტიკური თვალსაზრისით, გონების ცნება არ შეიცავს გონების გარკვეულ ფაქტს.
ფაქტობრივი მხარე არის კიდეც ცხოვრების მხარე, ანუ შესაძლებლობის ცოცხალი ძალა და არა უბრალოდ ლოგიკური შესაძლებლობა ან განზრახვა. მაგრამ ორივე შემთხვევაში ვსაუბრობთ აზრების შესახებ და ტერმინ „აზრს“ ვიყენებთ.

და მეორე მხარე, რომელსაც ვგულისხმობდი: აზრი მიემართება მხოლოდ იმისკენ, რაც დროის მოცემულ მონაკვეთში და აზრის წიაღში არსებობს. როგორც ერთგვარი ცოცხალი მოძრაობის მომენტი მოცემულ მომენტში.

მარტივი რამეა. არსებობს მუსიკალური ბგერის ნოტების სახით ჩანაწერი. მაგრამ მე ვამტკიცებ, რომ ბგერა მხოლოდ მაშინ არსებობს, როდესაც მას ასრულებენ. კულტურის ყველა მოვლენა ასეთია: წიგნს კითხულობენ და ის არსებობს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მას კითხულობენ. სხვაგვარი არსებობა მას არ გააჩნია. სიმფონია არსებობს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მას ასრულებენ. პეიზაჟი არსებობს, როდესაც მას ამჟამად ხილული სურათის თვალით უყურებენ, ვინაიდან თვითონ ბუნება პეიზაჟი არ არის. ის ქვების გროვა, ბალახების, წყლისა და ხეების სიმრავლეა.

იგივე შეიძლება ითქვას საზოგადოებაზეც. ადამიანთა თანაცხოვრება ჯერ კიდევ არ არის საზოგადოება. საზოგადოება არის ის, რაც დროის იმ მონაკვეთში არსებობს, როდესაც სრულდება ისეთი აქტი, რასაც ადამიანის ცნება იტევს, ანუ ფორმები, რომელთა საშუალებითაც საზოგადოებრივი მოვლენები ვითარდება. საზოგადოება მხოლოდ მათი წყალობით არსებობს. მაგრამ ხომ შეიძლება, რომ ეს მოვლენები ან მოხდეს, ან არ მოხდეს; ისევე, როგორც სიტყვები, რომლებიც შეიძლება იყოს მხოლოდ უსისხლხორცო ნიშნები და, ასეთ შემთხვევაში, ეს არის ასლები. ჯერ ანბანში, ნიშანში ვკვდებით, შემდეგ ვიწყებთ „ცხოვრებას“ ან ცხოვრების იმიტაციას. მოვიხმობ მაგალითს, უფრო სწორად – ორ მაგალითს.

მსგავსი კვაზიარსებობა, ან, როგორც უკვე აღვნიშნე, სარკისმიღმური არსებობა, რომელშიც აზროვნების აქტის განხორციელება არ ძალგვიძს, გამომდინარეობს იქიდან, რომ თვით აზრის შინაგანი წყაროები დარღვეულია, თან, არა რაიმე ცენზურული აკრძალვების გამო, არამედ იმიტომ, რომ ყველაფერი, თითქოს, უკვე შესრულებულია. სულის ნებისმიერი მოძრაობა, რომელიც სწორედ ახლა ხდება, უკვე გამოხატულია და ჩვენ მხოლოდ ნიშნის ნიშანზე, ან აჩრდილის აჩრდილზე ვართ ორიენტირებული. როგორც ჩანს (ვინაიდან ამგვარი რეგრესია ყოველთვის გარდაუვალია), აქედან მომდინარეობს ჩვენს კულტურაში, – და აქ გადავდივარ მაგალითზე, – მიცვალებულთა კულტის აღორძინება, მათ შორის ის ინტერესი ფიოდოროვის მიმართ, რომელიც ოდესღაც ცოცხლებს მკვდრების აღდგომისკენ მოუწოდებდა. გამაოგნებელია, რომ მე-20 საუკუნეშიც რუსული ინტელიგენცია, რომელიც სახალხო ინტელიგენციაა, არ ასრულებს თავის ინტელექტუალურ პასუხისმგებლობას, აზრის ღირსების შენარჩუნების თვალსაზრისით.
არც ისე დიდი ხნის წინ გაზეთში აღწერდნენ, თუ როგორ აღმოაჩინეს პიონერებმა ომის დროს დაღუპულ მეომართა გვამები. ეს მასალა დაღუპულთა ხსოვნისა და პატივის მიგების კონტექსტში იყო განხილული. მაგრამ, აღწერის კონკრეტულმა მასალამ და ადამიანის მდგომარეობამ, რომელიც ამას აღწერდა და იმანაც, რასაც აღწერდა, პირადად მე, უბრალოდ, შემძრა.
და კიდევ, მაგალითი რომ დავასრულო, დავამატებ, რომ დიდი ხანია ეს შეგრძნება მაქვს. ეს დეტალი არ ვიცოდი, მაგრამ ის იმდენად მეტყველია, რომ საკუთარ თავზე თვითონვე ლაპარაკობს. ჭეშმარიტებას ხომ ძალიან ხშირად უნებლიეთ წარმოთქვამენ. მას არ გულისხმობენ და უცებ ის ჩვენ წინაშე ჩნდება. ლენინის დაკრძალვის დოკუმენტურ კადრებს ვგულისხმობ, სადაც ერთმა პლაკატმა გამაოგნა. ანუ თავისთავად კი არ გამაოგნა, არამედ დამთხვევის, იმის პირდაპირი გამოხატვის გამო გამაოგნა, რაც აზრად მომდიოდა და ვფიქრობდი. პლაკატზე დიდი ასოებით ეწერა: „ლენინის საფლავი კაცობრიობის აკვანია“. აი, იმის გამოხატულება, რაც მაღელვებს: სიცოცხლე სიკვდილის შემდეგ. სიცოცხლე, რომელიც სიცოცხლის იმიტაციაა. და ამას უკავშირდება ის, რასაც ენობრივ დაჩქარებას ვუწოდებდი, მაგრამ საპირისპირო მიმართულებით, როდესაც სიცოცხლეს სიკვდილის შემდეგ ვიწყებთ, გოგოლის ბაშმაჩკინივით, რომლის სულიერი ცხოვრება აშკარად პროვოცირებული იყო ანბანის მკვდარი ასოებით, რომელთაც არავითარი მნიშვნელობა არ ჰქონდა. და დაიწყო ლირიკული თამაში ანბანის სიკვდილის შემდეგ. ანბანი, სიტყვა, როგორც წესი, სულის ცხოვრების დაგვირგვინებაა, აქ კი ყველაფერი პირიქითაა, თუმცა, არის მასში თავისებური პოეზია, თავისებური რაღაც ადამიანობა, გარკვეული ლოგიკა და, ამასთანავე, უკუდაჩქარება. ჩვენ ხომ ჯერ ვკვდებით დიდი სიჩქარით, ანუ იმის შეუსრულებლობის გამო, რაც თავის დროზე თავს გადაგვხდა, განვითარებაში ჩვენი დროის ხელიდან გაშვების გამო, საბოლოოდ ვდეგრადირდებით. ცნობილია, რომ არსებობს ისეთი საგნები, რომლებიც, თუკი მას ბავშვი 5 წლის ასაკში არ გამოცდის, აღარასოდეს შეემთხვევა. შემდგომ წლებში ამის კომპენსაცია შეუძლებელია; ერთგვარი ლაიბნიცისეული პეტიციაა, რომლის ანაზღაურება ყველაზე მძლავრი ტვინის საშუალებითაც კი შეუძლებელია, თუკი ის თავისთავად არ არსებობს ან არ მოხდა.
ასეთ საგნებს აქვთ დროის ნიშანი „ახლა“. ოდესღაც არ მოხდა, და მორჩა.
ვფიქრობ, რუსეთის ისტორიაში, ასევე, ბევრი რამ არ მომხდარა თავის დროზე – და ამიტომაც აღმოჩნდა მკვდარი. საბოლოო ჯამში – ჩვენ წინაშე, ჩვენ თვალწინ განვითარდა ევროპა და თავისი ნაყოფი (მათ შორის უარყოფითიც) გამოიღო. ჩვენ კი ერთგვარი ევროპის შემდგომი მდგომარეობისკენ წავედით და ისე გავუშვით ხელიდან შესაძლებლობა, არ განგვიცდია არავითარი, – არა მხოლოდ თანამედროვე ევროპული, არამედ წინაევროპული მდგომარეობები. ფაქტობრივად, ჩვენი მომავალი საზოგადოების მშენებლობის სიჩქარე არა ადამიანური აღმოჩნდა და უფრო იმის ენობრივი მოშლით იყო ნაკარნახევი, რაც არ გადაგვიტანია და თვითონ არ განგვიცდია, ვინაიდან ჩვენი ენა ხომ ევროპულია. ჩერნიშევსკი და სხვები ევროპულ ენაზე მეტყველებდნენ, მაგრამ მათთვის კაპიტალიზმი, ბიურგერობა, სამოქალაქო საზოგადოება – ეს ყველაფერი ისეთი განვლილი ეტაპები იყო, რომლებიც შეიძლება არ გაიარო. სინამდვილეში კი სოციალისტურ გარდაქმნათა სიჩქარე ხელიდან გაშვებულის გამოდევნების სიჩქარით განისაზღვრებოდა. ეს იყო არაადამიანური სიჩქარე, ოღონდ უკუმნიშვნელობით. ეს ხომ აზრის საშუალებით ხდებოდა. ამ შემთხვევაში აღვწერ აზრს, რომელიც აზრის კანონებს არ ასრულებს.

კანონების შესრულება კი მხოლოდ გამართული „მანქანების“ – „დროის მანქანების“ საშუალებითაა შესაძლებელი. და უკანასკნელი მაგალითი: 

ყველაფერი, რაც გამომსახველობითია, ყველაფერი, რაც საგნობრივია, უკვე სხვაგვარი, ასლის სახით გვევლინება. ვთქვათ, თეატრი. როდესაც სპექტაკლზე მივდივართ, – იდეალურ შემთხვევას მოვიხმობ, – წინასწარ ვიცით ტექსტი. ყველაფერი ცნობილია. რაღა საჭიროა თეატრი? რა ხდება? ხდება ის, რომ თეატრში იმის პირისპირ აღმოვჩნდებით, რაც სხვაგვარად ვერ მოგვეცემოდა, რასაც სხვაგვარად ვერ გავიგებდით. თეატრი არის ჩვენი იმ მდგომარეობაში შეყვანის „მანქანა“, რომელიც მხოლოდ მაშინ არსებობს, როდესაც სრულდება. თითქოსდა, ტექსტში წერია, საკმარისია, მხოლოდ წაიკითხო, მაგრამ გაგება, თუკი ასეთი რამ მოხდა, თეატრში ხდება. გაიგე, შენში ცვლილება, კათარზისი მოხდა, მაგრამ სიტყვები გაქრა, ვინაიდან ორგანიზებული ძლიერი ფორმა ამუშავდა.

ასეთივეა მეცნიერება; ანუ მთელი ეს „მანქანები“, რომლებიც ისეა მოწყობილი, რომ მათ შეუძლიათ ჩვენში გააღვივონ ის, რის მიღებასაც ბუნებრივი გზით ვერ შევძლებდით და სადამდეც ვერასდროს მივიდოდით საკუთარი თავის მარტივი გაგრძელებით, ჩვენი იმ ბუნებრივი მენტალური და ფიზიკური ძალის გაგრძელებით, რომლებიც მოგვეპოვება.

ასეთი „მანქანები“, რასაკვირველია, საჭიროებს საზოგადოებრივ, საჯარო სივრცეს, ვინაიდან, როდესაც ის ქრება, მასთან ერთად აზრიც ქრება. სწორედ საჯარო სივრცე არის თვით აზრის პირობა. ის იმიტომ კი არ არსებობს, რომ ვინმეს თავი მოაბეზროს, ვიღაც გაანაწყენოს ან გაახაროს. აზრი არსებობს მხოლოდ შესრულების აქტში, მხოლოდ სივრცეში, რომელიც არავითარ ცრურწმენას, აკრძალვას და ა.შ. არ უკავია.

ეს აზრის ყველა შინაგანი პირობაა, ვინაიდან, ჯერ ერთი, ის ადამიანის თავში არ არის, ის სივრცობრივია, სხვაგვარად არტიკულირება არ შეუძლია და ამ გაგებით, შეუძლებელია საიდუმლო ცოდნის არსებობა – ცოდნისა საკუთარი თავის შესახებ, რომ თითქოს, გარეგანი სივრცე წაგვართვეს, მაგრამ შინაგანად ჭკვიანები ვართ და ყველაფერი გვესმის. თვით აზრის კანონებიდან გამომდინარე, სინამდვილეში არაფერი გვესმის.
შინაგანი სივრცის ნგრევა არის ჰარმონიის შინაგანი წყაროების ნგრევა, ამბობდა ბლოკი. ის ასეთ შესაძლებლობას ვარაუდობდა. ანუ არა მაშინ, როდესაც ჰარმონიის ნაყოფი დამახინჯებულია ან იდევნება, არამედ როდესაც შინაგანი წყაროები, აზრის შინაგანი შესაძლებლობებია დანგრეული, თვით აზრიც ინგრევა, ვინაიდან არსებობს კანონი: ადამიანი მთლიანად საკუთარ არსებაში როდია. ჩვენ საკუთარ თავთან შორიდან მოვდივართ, ძალიან შორიდან. სხვათა შორის, ამ ხნის (და სივრცის) მანძილზე, სანამ საკუთარ თავთან მოვდივართ, ბევრი რამ შეიძლება მოხდეს – შეიძლება საკუთარ თავს ვერც მივაღწიოთ, იმ სიჩქარის მიხედვით, რომლითაც ვმოძრაობთ.

და მეორე: შესაბამისად, შეიძლება ითქვას, რომ აზრისთვის მთელი აზროვნება საკმარისი არ არის, თუნდაც ერთი შემთხვევითი აზრისთვისაც კი. დამატებით საჭიროა ის საგნები, რომლებსაც დამატებითი ან ცოცხალი აქტები, ცოცხალი მდგომარეობები ვუწოდე, რომლებსაც შესაძლებლობების საკუთარი ონტოლოგიური ან ყოფიერებისმიერი პირობები აქვთ. ამ პირობების ნგრევა შესაძლებელია. და მაშინ არასაკმარისია, მაგალითად, მეხსიერების სურვილი, ვინაიდან შეიძლება ადამიანმა იცოდეს, რომ უნდა ახსოვდეს, მაგრამ მთავარი ეს არ არის. ჩვენში გამუდმებით ლაპარაკობენ, რომ უნდა გვახსოვდეს, უნდა არსებობდეს მეხსიერება, ტრადიცია და ა.შ. წიგნიერი აზროვნების თვალსაზრისით, ეს ყველაფერი უგუნურებაა, ანუ ის პირობები, რომლის მიხედვითაც რაღაც საერთოდ შეიძლება არსებობდეს.

ვიმეორებ, არსებობს აზრის განზრახვასა და აზრს, ან ხსოვნის განზრახვასა და ხსოვნას შორის სხვაობა. აქ მთავარი არ არის, რომ შეიძლება ადამიანს ხსოვნის სურვილი ჰქონდეს. ხსოვნის სურვილი ჯერ კიდევ არ არის ხსოვნა. როგორც ერთ დროს ვოლოშინმა თქვა:

ბოდვაშიც არ ძალუძს თავდავიწყება,
არც გაღვიძება ძალუძს ძილიდან.

ბოდვაში თავდავიწყება, როდესაც თვლემაც შეუძლებელია და გაღვიძებაც, როგორც ჩანს, ეს შუალედური მდგომარეობა არის კიდეც ჩვენი მდგომარეობა, თუკი საკუთარი „დროის მანქანა“ არ გაგვაჩნია.

დატოვეთ კომენტარი, თქვნი აზრი მნიშვნელოვანია!

თქვენი გამოხმაურება
შეიყვანეთ თქვენი სახელი